Qalʼa MFY
| MFY | |
|---|---|
| Tegishli | Soʻx tumani |
| Asos solingan sanasi | 1942 |
| Tilloyev Mandon | Rais |
| Rasmiy tili | Tojik tili |
| Aholi (2026) | 3800 kishi |
| Millatlar tarkibi | Tojiklar |
| Dinlar tarkibi | Islom |
| Maydoni | 0,6067 km² |
| Vaqt mintaqasi | UTC+5 |
| Telefon kodi | +998, (73) (462) |
| Pochta indeksi | 151403 |
| Internet domeni | .uz |
| Avtomobil raqami kodi | 40 |
| Xaritada | |
 | |
| 39°56′54.70″N 71°8′17.52″E / 39.9485278°N 71.1382000°E | |
Qalʼa (ruscha: село Калъа / tojikcha: деҳаи Қалъа — Oʻzbekiston Respublikasi, Fargʻona viloyati, Soʻx tumaniga qarashli qishloq nomi. Qishloqqa 2009 yilda shaharcha maqomi berilgan..[1]
Geografik joylashuvi
Ikki tomoni daryo bilan oʻralgan. Qalʼaga shimoldan Ravon, janubiy-gʻarbiy yonalishdan Sarikanda, janubdan Hazrat Ali, janubiy-sharqiy tomondan Saribozorcha, sharqdan Soʻx (Obishir) qishloqlari bilan qoʻshni hisoblanadi.
Demografiya va infratuzilma
Qalʼa qishlogʻining aholisi 3800 nafar. Qishloqda 1 ta 3-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabi, 1 ta 2-sonli IDUM, 1 ta bolalar bogʻchasi, 1 ta qishloq vrachlik punkti, oziq ovqat savdo doʻkonlari, qoʻrilish mollari doʻkonlari faoliyat yuritadi. Bulardan tashqari sartaroshxona, poyafzal taʼmirlash ustaxonasi, avtomobillarga texnik xizmat koʻrsatish markazlari mavjud.
QAL’A QISHLOG‘I SOʻXNING MARKAZI BOʻLGANLIGI HAQIDA
Atrofi o‘ralgan joy qal’a deyilishi hammaga ayon. Shu kunlarda ham atrofi o‘ralgan joy qal’a yo qal’acha – kichikna qal’a deyiladi. Miloddan avvalgi 3 ming yillik davrida So‘xning markazi bo‘lmish Qal’a qishlog‘i mavjud bo‘lgan. Roviylarning rivoyat qilishlari bo‘yicha So‘xda 3 ta aholi yashaydigan qishloqlar mavjud bo‘lib, biri Qal’a qishlog‘i, ikkinchisi Malbud, uchinchisi Hushyor qishlog‘i deb atalgan va bu qishloqlarda xalqning ko‘payishi bilan avval Qal’a qishlog‘ining yuqori qismiga Qal’ai bolo ya’ni Yuqori Qo‘rg‘onga hozirgi Xo‘ja Abul Qosim maqbaralari atroflariga, keyinchalik xo‘jayi Murod maqbaralari atrofi Demursat (Dehai Mirsayid) qishlog‘iga ko‘chib o‘tib u yerlar o‘zlashtirilib, suv chiqarishib insonlar hayot kechirganlar. Malbut qishlog‘ida aholi ko‘payishi munosabati bilan ular hozirgi Rovon Dehai Vayron, Lenburg, Unbara qishloqlariga ko‘chib o‘tganlar. Bunga dalil sifatida 10-15 gektar maydonni egallagan Xo‘ja Abul Qosim maqbaralari joylashgan qabristonni kiritish mumkin. Ushbu qabristonning bir necha gektarini yomg‘ir yog‘ishi, sel kelishi natijasida Obishirsoyning kengaya borishi hatto Xo‘jai Orifai Mohitobon maqbaralariga 500-600 metr masofa qolmoqda. Xo‘jai Murod xoki poylari bo‘lgan yerdan yuqori qismida “Kasmidon” mavzei mavjud bo‘lib, Qal’ai Bolo ya’ni, Yuqori Qo‘rg‘onda yashovchi aholi, bahordan kuzgacha shu Kasmidon, Simodon mavzelarida tirikchilik manbai bo‘lgan dehqonchilik bilan shug‘ullanganlar. Keyinchalik Yuqori Qo‘rg‘on qishlog‘iga qaytib kelib qishni o‘tkazishgan. Shuning uchun Yuqori Qo‘rg‘onning Chumoqcha qishlog‘ida yashovchi aholi “Chaltokon” deb atalgan va bunday deyilishining sababi Yuqori Qo‘rg‘on qishlog‘idan Kasmidon mavzesiga dehqonchilik bilan shug‘ullanish uchun borganlarida shu joydagi yerlarda o‘rik, shaftoli, nok, gilos, tut mevalaridan iborat bog‘lar bo‘lgan. Ushbu bog‘lardan olingan ho‘l mevalar savatlarga solinib ayolu-erkaklar boshlariga qo‘yishib o‘z uylariga olib kelishguncha (orasi 5 kilometr) ho‘l bo‘lgan, pishgan mevalar ezilib, savatlardan shirasi oqib, boshdan oyoqqacha shira bo‘lgan. Mevalar tamom bo‘lgungacha ular kir bo‘lishar ekan, shuning uchun ushbu qishloqda istiqomat qiluvchi aholini askiyachilar, laqab qo‘yuvchilar “Chaltok” ya’ni shiraga bo‘yalib yuruvchi aholi deb atashar ekan. Qal’a So‘x markazi bo‘lishining asosida Qal’a qishlog‘ining qoq markazida Quvi ya’ni Qubo (Qubod) tepaligi mavjud bo‘lganligi bilan izohlashadi. Hozir ham o‘sha balandlik nishonalari saqlangan bo‘lib, ushbu tepalikda Zardushtiylar podshohi (Qayqubod) Qahqaha qasrini qurib o‘z saltanatini boshqargan. Hozirgi Hazrati Ali bog‘ida o‘sha davrdagi bayramlar o‘tkazilgan. Qal’ada podshoh yashab o‘tganligining dalili sifatida quyidagi hozirgi kunda ham saqlanib qolgan atamalarni e’tiborlaringizga havola etmoqchimiz:
- Quvi Qubod — podshohlik taxti.
- Rabot — podshoh askari yashab turgan makon.
- Childuxtaron — yoki pariyon qirq qiz, ya’ni podshohni 40 ta xotini parilardek nozanin bo‘lganligini isbotlovchi dalil.
- Dudbon-durbon — tutun chiqaruvchi, uzoqni qo‘riqlovchi ma’nolarni anglatadi.
- Dombraxxona-Do‘mbiraxona, (navkarlar do‘mbira chaladigan joy).
- O‘rda shohning qasriga olib boruvchi yo‘l, darvoza, podshoh qasri.
- Go‘ri pariyon - parilar qabri, podshox o‘zining xotin- lari vafot etgandan so‘ng alohida qabristonga ko‘milgan- ligining isboti.
- Chakar - podshohning xazinasi saqlanadigan joy.
- Bozor-bozorcha - podshohlikni bozorsiz tasavvur etib bo‘lmasligining ramzi.
Fikrlarimizni isbotlash uchun quyidagi dalillarni keltiramiz. Quvi Qubo(d) haqiqatda 1960 yillargacha ushbu mavze yer sathidan 15-20 metr balandlikda bo‘lganligi, tepalik mavjudligi, Quboni birinchi marotaba arablar, ikkinchi marotaba Sho‘rolar zamonida buzilganligini mahalliy aholi kuyinib hanuzgacha gapiradi. Podshohlik qasrini Zardushtiylar ya’ni "forscha otashparastlar" hukmdorligi vaqtida VII asr oxirida arablar istilo qilib islom dinini majburan qabul etilganligi bois So‘xning ko‘rki bo‘lgan qasrni buzib vayronaga aylantirishgan. Ikkinchi marta sho‘rolar davrida 1950-1960 yillarda qishloq xo‘jalik ekinlariga madaniy mahalliy o‘g‘itlar yetishmaganligi bois begona tuproqni kolxoz yerlariga solib yuqori hosil olish maqsadida kolxozchilar ot arava, eshak aravalarda erkaklar qopda yelkalariga solib, ayollar savat va xaltalarda boshlarida ko‘tarib o‘zlariga biriktirilgan yerlarga tuproqlarni shaxmat usulida “Ag‘darma” deb atashib solar edilar. Ushbu muqaddas joyni 5-6 yil ichida mahalliy xalq vayron etgan. Bu albatta bejizga emasdi, chunki sho‘rolar tuzumi shuni taqozo etardi. Esimda, 1955 yilda mahallamizda shov-shuv bo‘lib ketgan Mirzoali Aminov, Usto Fayzilar Qubodda aravachaga tuprok yuklatilayotgan paytlarda “Bir xum tillo tanga” topishganmish degan mish-mish gap tarqalgan. Velosipedga minib Qubod(Quvi)ga borsam yuzdan ortiq odamlar tuproq qazishayotganliklarini guvohi bo‘ldim. Men ham ikki dona tangani topdim. Hozirgi 10 so‘mlik, eski 20 tiyinlik tangaday, lekin zanglab ko‘kargan holatda edi. Tangani Qal’a soyiga tushib sangi xorak-charxga o‘xshagan tosh bilan tozaladim. Oltinligi yoki sariq rangligi aniqlanmadi. Ushbu tangaga nima yozilgan, nimalar zarb etilganiga aqlim yetmas ekan. Qaytib Quviga chiqib qiziqib yana xum chiqarmikan, oltini bor o‘ra ko‘rinib qolarmikan degan maqsadda kuzatdim, ammo o‘sha kuni xum emas g‘ishtlar topilgan (Tanganing ashyoviy dalil uchun bir donasi olindi). G‘ishtning eni 40 sm, uzunligi 70-80 sm, yo‘g‘onligi 5-6 sm tashkil etardi. G‘ishtlar sarg‘ish rang bo‘lib, ari uyasidek teshikchalari bo‘lgan. G‘ishtlarning tagidan 5-6 qop keladigan ko‘mir yo o‘tinning kulini topganlar. Ushbu topilmalar Saribozorcha, Sarikanda qishloqlaridagi mahalliy odamlarning uylarida saqlanmoqda. Quvining atrof tevaraklarini sovet xujaligi davrida aholiga yashash uchun tomorqaga taksimlab berishdi. Qasr bo‘lgan joy hali ham ushbu joy davlat himoyasida saqlanmoqda. Ushbu tepalikda arxeologik qazilmalar o‘tkazish navbatini kutmoqda.
Rovot so‘zi yukorida bayon etilgandek podshoh askarlari (navkarlari) istiqomat kilib yovlardan podshohlik kasrini Qal’ani himoya qilish uchun Quvi mavzesidan 200-300 metr orqa tomonidan bo‘lib himoya qilinganidan darak beradi. Ushbu yerlar ham aholiga uy qurish uchun tomorqaga taqsimlab berilgan.
Chaqar − so‘zi podshohlikning xazinasi saqlanadigan joy ya’ni o‘ralar bo‘lgan. Chaqar deb yuritiladigan nom Qal’a qishlog‘ining Olimov Bobosotti yashaydigan ko‘cha yoki Pulatov Sumbuljon qurgan uyi o‘rnida 100 dan ortiq o‘ralar bo‘lganligini qishloq ahli bilishadi. Ushbu o‘ralar podshoh xazinasi saklanadigan joy bo‘lgani XX asrning 80 yillarigacha hammani hayron koldirgan. Mahalliy aholi uni eski qabriston hisoblashar edi. Pulatov Sumbuljon uy qurish uchun loyxonalar kovlab paxsa, guvalak solish uchun loy qilganda bironta inson suyaklari topilmagan.
O‘rda − qishloqning Ziyodov Metinboy yashaydigan ko‘chaning boshida joylashgan. O‘rda aslida podshox yashaydigan darvozasi yoki kirish kismi. Sari bozorcha qishlog‘i deb atalishi ham podshohlikning bozori, ya’ni kichkina bozor bo‘lganligini anglatadi. Hozirgi Chorko‘cha qishlog‘i aholisi Eski Bozor deb atashadi. U 1950 yillargacha bozor bo‘lib kelib so‘ng Rovon qishlog‘iga ko‘chirilgan.
Childuxtaron deb nomlangan mavze Saribozorcha qishlog‘ining 300 metr yuqori qismida joylashgan. Childuxtaron forscha so‘z bo‘lib, «Qirq qiz» deb atalgani podshohning o‘sha davrdagi urf-odatiga asosan qirqta xotini bo‘lgani, o‘sha qirqta xotini chiroyli bo‘lganliklari uchun “pari” ham deyishgan.
Do‘mbiraxona deb ataluvchi mavze hozirgi Hazrati Ali mozorining janubiy qismida joylashgan. Do‘mbraxonani yuqori qismida Didbon deb ataluvchi Sarikanda qishlog‘ining yuqori qismida Dudbon yoki Durbon deb ataluvchi baland adirlik mavjud. Rivoyatlarga ko‘ra, Qahqaha (Qayqubod) nomli podshoh o‘zini, xalqini himoya qilish maqsadida navkarlariga Dudbon ustidan joy qilib bergan bo‘lib, balandlik joyidan hozir ham Rovon, Shayxatolo, Qiziqkiyoq, Hushyor Qirgʻiziston davlatiga qarashli Toyon, G‘oz, Sumkent qishloqlari podshohlikning markazi bo‘lgan Qal’a qishlog‘ining yuqori qismi, Obishir, Mulchon, Chumoqcha, Pidirgon, Chashma, Tariq va Haydarkongacha bo‘lgan qishloqlar ko‘zga tashlanib turadigan joy bo‘lgan. Agarda yov ko‘rinib qolguday bo‘lsa Dudbon kuzatuvchi askarlar xas cho‘plarni yondirib tutun chiqarar ekanlar. Tutunni ko‘rgan Do‘mbiraxonada turgan navkarlar o‘zlariga berkitilgan dumbirani chalar ekanlar. Do‘mbira tovushini eshitgan Ravotda turgan navkarlar mavjud qurol-aslahalarini tayyorlab urushga chiqib yovuz niyat bilan kelgan yovlarni yakson qilib xalqni balolardan saqlab kelishgan. Podshohning Qal’a qishlog‘ida bo‘lganining yana bir dalili Qal’a qishlog‘ining yuqori qismida Childuxtaron atrofida “Kuli Zardak” deb nomlangan buloq borligidir. Aholini toza ichimlik suvi bilan ta’minlashda mazkur suvdan foydalanilgan.
“Kuli Zardak” chashmasi hozirgi kungacha Qal’a Saribozorcha, Sarikanda qishloqlarining 8 mingdan ziyod aholisini, 500 gektardan ziyodroq yer maydonini sug‘orishga sarflanmoqda. Har bir shahar qishloqning tarixini aniklash uchun asosan uchta manbalardan foydalanib kelingan:
- Shahar qishloqlardan arxeologik qazilmalardan topilgan yodgorliklar
- Yozma manbalar, rasmlar, toshga bitilgan har xil yozuvlar, kitoblar
- Xalq rivoyatlari og‘izdan-og‘izga ko‘chib kelganligidan.
Qal’a qishlog‘ining tarixi, ya’ni So‘x vohasi haqida so‘z yuritganda, XX asrning 70 yillarida O‘zbekistonning mashhur arxeologi Oʻtkir Islomov mehnati bilan Selung‘ur g‘oridan birinchi odamning bosh suyaklari, oyoq, qo‘l suyaklari topilishi hozirgi kunda “Fergantrop” – “tik yuruvchi odam” deb nomlangan (hozirgi kunda ushbu topilmalar Toshkentdagi Davlat muzeyida saqlanib kelinmoqda), “Ikki boshli ilon” tumorning 1892 yilda topilishi So‘xning ko‘p yillik tarixga ega ekanligidan dalolat beradi. So‘x so‘zining ma’nosi “Yaltiroq, nur beruvchi” ma’nosini anglatganligi bejizga emas. So‘x tabiati, So‘x daryosining minglab gektar yerlarni obihayot bilan ta’minlab kelayotgani, olimu fuzalolar, sayyohlaru savdogarlar diqqatlarini o‘ziga jalb etib kelgan. Shoh mirzo Bobur Hushyor qishlog‘ida bir yil yashab, So‘xlik baquvvat, mard, aqlli yigitlarni tanlab, navkar qilib So‘xning tog‘i “Taraq” yo‘li hozirgi “Fedchenko” muzligi orqali Afg‘oniston keyinchalik Hindistonga safar qilgani “Boburnoma” kitobida o‘z aksini topgan. So‘x haqida o‘rta asr arab geografining “Hudud ul-Olam” kitobida qimmatli ma’lumotlar borligi hammamizga ma’lum. Istaxri So‘x Isfaraga yaqin bo‘lib o‘zining atrofida 60 ta qishloqlarni muttahid etgan. So‘x xalqi o‘zining yurtini, ona tuprog‘ini himoya qilishda oru nomusi kuchli mard xalq yashaydikim, xalqini doimo yovdan himoya qilib kelgan.[2]
Manbalar
- ↑ POSTANOVLYeNIYe KABINYeTA MINISTROV RYeSPUBLIKI UZBYeKISTAN 13.03.2009 g. N 68 O DOPOLNITYeLNIX MYeRAX PO SOVYeRShYeNSTVOVANIYu ADMINISTRATIVNO-TYeRRITORIALNOGO USTROYSTVA NASYeLYeNNIX PUNKTOV RYeSPUBLIKI UZBYeKISTAN
- ↑ Sufiy, Hakim. SO‘X TUMORI, Yangi asr avlodi (O'zbek), Toshkent: Yoshlar matbuoti, 22.10.2007 — 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24.-bet. ISBN 978-9943-08-205-2. Qaraldi: 2026-yil 2-iyun.