Qahramonmarʼash qamali

Qahramonmarʼash qamali
Arab–Vizantiya urushlari hamda Xolid ibn Valid yurishlarining bir qismi
Sanalar milodiy 638-yil Natija Roshidun xalifaligining gʻalabasi Hududiy oʻzgarishlar Qahramonmarʼash Roshidun xalifaligi tomonidan bosib olingan 37°35′N 36°56′E
Qoʻmondonlar
Roshidun xalifaligi Xolid ibn Valid	Vizantiya imperiyasi nomaʼlum

Germanicia yoki Qahramonmarʼash qamali 638-yilda Roshidun xalifaligining musulmon qoʻshinlari tomonidan Onadoʻli yurishlari doirasida amalga oshirilgan. Shahar koʻp qon toʻkilishisiz taslim boʻlgan. Yurishdan soʻng arab musulmon qoʻmondoni Xolid ibn al-Volidning harbiy faoliyati yakuniga yetgan va shu sababli ham muhim ahamiyatga ega hisoblanadi. Xolid urushdan qaytgach, bir necha oydan keyin xalifa Umar tomonidan qoʻmondonlikdan ozod qilingan.

Musulmonlar 636-yilning avgust oyiida boʻlib oʻtgan Yarmuk jangida hal qiluvchi gʻalabaga erishdilar va shu tariqa Vizantiya imperatori Herakleiosning Rim Suriyasini qaytarib olishga urinishi muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Shundan soʻng Herakleios Suriyaga imperator qoʻshinlarining yangi kuchlarini yuborishga qodir boʻlmagani sababli Jazira mintaqasidagi nasroniy arab ittifoqchilarining yordami bilan Suriyani qayta zabt etishga yana bir bor oʻz urinishni amalga oshirdi. Nasroniy arablar qoʻshini 638-yil yoz oʻrtalarida Himsni qamal qildi. Musulmonlar ochiq jangdan qochib, mudofaa usulini tanladilar va bu Hims janggiga olib keldi. Shimoliy Suriya chegaralaridagi barcha harbiy boʻlinmalar Himsga chaqirildi. Xalifa Umarning buyrugʻi bilan Iroqdan kelgan musulmonlari qoʻshini Jaziraga hujum qilganda nasroniy arab armiyasi qamalni olib tashlashga majbur boʻldi. Bu vaqtda qamal qilayotgan qoʻshinlarning orqa tomoniga Xolid ibn Valid boshchiligidagi tezkor qoʻshin tomonidan zarba berildi, bu esa Vizantiya kuchlarini tor-mor keltirdi. Shundan soʻng xalifa Umar Jazira mintaqasiga keng koʻlamli yurish boshladi va bu yurish bir necha oy ichida katta qarshiliksiz yakunlandi. Jaziraning gʻarbiy qismi ishgʻol qilinishi bilanoq Abu Ubayda ibn al-Jarroh xalifa Umarga xat yozib, Gʻarbiy Jazirada harakat qilayotgan Ayod ibn Gʻanamnni oʻz qoʻmondonligiga topshirishni soʻradi, chunki shunda u shimoliy chegara boʻylab bosqinchilik yurishlarini uyushtira olardi. Xalifa Umar bu soʻrovni maʼqulladi va Ayod Iroqdan Jaziraga yuborilgan musulmon qoʻshinlarining bir qismi bilan Himsga yoʻl oldi.

638-yilning kuzida Abu Ubayda bir nechta harbiy safarbarlik guruhlarini Vizantiya hududidagi Onadoʻliga yubordi. Ulardan ikkitasiga Xolid ibn al-Volid va Ayod boshchilik qilgan. Xolidning asosiy maqsadi Germanicia (Qahramonmarʼash)ni qoʻlga olish edi. Bu shahar Tavr togʻlari etagidagi tekislikda joylashgan shahar boʻlib, oʻsimlik ildizlaridan olinadigan salep ishlab chiqarilishi bilan mashhur edi. 638-yil oxirida musulmon qoʻshini Vizantiya garnizoni joylashgan ushbu shaharga qamal uyushtirdi. Imperatordan yordam kutmasdan Vizantiya garnizoni Roshidun qoʻshinlari tomonidan taklif etilgan odatdagi jizya shartlari asosida shaharni taslim qildi. Ushbu shartlar garnizon askarlari va shahar aholisining omon qolishini kafolatlardi. Moddiy boyliklar borasida esa musulmonlarga xohlagan narsasini olishga ruxsat berilgan edi.

Urush oqibati

Rivoyatlarga koʻra, Xolid ibn al-Volid Qahramonmarʼash yurishidan soʻng ilgari kamdan-kam darajada orttirilgan boy oʻljalar bilan Qinnasringa qaytgan. Koʻplab musulmon tarixchilarining taʼkidlashicha, birgina Qahramonmarʼashdan olingan oʻljaning oʻzi yurishda qatnashgan askarlarining bir umr boy hayot kechirishi uchun yetarli boʻlgan. Oʻsha vaqtda Xolid harbiy faoliyatining eng yuqori choʻqqisida boʻlgan, biroq xalifa Umar uni lavozimidan ozod qilgan. Bu qaror Xolidning harbiy muvaffaqiyatlari natijasida ortib borayotgan mashhurligi bilan bogʻliq deb hisoblangan, yaʼni uning xalq orasidagi yuqori eʼtibori xalifani xavotirga solgan. Biroq keyinchalik Umar bu masalaga aniqlik kiritib, Xolidni shaxsiy gʻazabi tufayli emas, balki musulmonlar orasida „gʻalabalar Xolid tufayli boʻlyapti“ degan tushunchaning oldini olish uchun ishdan olganini bayon qilgan.

Men Xolidni na g‘azabim va na uning biror noto‘g‘ri qilmishi tufayli lavozimidan ozod qildim. Balki odamlar uni haddan tashqari ulug‘lab, chalg‘ib qolganlari uchun bu ishni amalga oshirdim. Men odamlar g‘alabani Allohdan emas, Xoliddan deb o‘ylab qolishidan cho‘chidim. Ular shuni bilishlari kerakki, barcha ishlar faqat Allohning izmi bilan amalga oshiriladi, yerdagi buzg‘unchilikka esa yo‘l qo‘yilmasligi lozim.

Koʻplab safdoshlari Xolid ibn Validni xalifa Umarga qarshi javob chorasi koʻrishga undagan. Garchi Xolid yetarlicha qudratga ega boʻlib, istagan taqdirda Roshidun xalifaligida toʻntarish uyushtirib, hokimiyatni egallashi mumkin boʻlgan boʻlsa-da, u bunday yoʻl tutmagan. Biroq u siyosatdan chetda turishni tanladi va oradan toʻrt yil oʻtib, 642-yilda Himsda vafot etdi. Xalifa Umar esa Xolidga nisbatan qilgan munosabati uchun afsus bildirgan va oʻlimidan oldin: „Agar Xolid tirik boʻlganida men uni oʻz oʻrnimga xalifa etib tayinlagan boʻlardim“, degan soʻzlarni aytgani rivoyat qilinadi.

Havolalar

• A. I. Akram, The Sword of Allah: Khalid bin al-Waleed, His Life and Campaigns Lahore, 1969