Qafas (Usmonli imperiyasi)

To‘pqopi saroyida joylashgan va “qafas” deb ham atalgan valiahd shahzodaning xonalari

Qafas yoki Kafes (usmonli turkcha: قفس‎‎, arabcha: قفص‎‎ — qafas yoki Shimshirlik (turkcha: şimşirlık — „shamshodzor“) — Usmoniylar davlatining bosh saroyi va ayni paytda sultonlarining qarorgohi boʻlgan Toʻpqopi saroyining bir qismi. Qafas sultonning oʻgʻillari va taxtning ehtimoliy vorislari boʻlgan shahzodalarni tutqunlikda saqlash uchun moʻljallangan joy boʻlib, bevosita saroy hududida joylashgan.

Toʻpqopi saroyining oʻzida sulton haramining shamshodlar oʻsadigan kichik ichki hovlisi Shimshirlik deb atalgan (hovlining nomi shundan kelib chiqqan). Bu yerda shahzodalar yashashi uchun bir nechta xonadan iborat oʻn ikkita pavilyon (koʻshk) boʻlgan; aynan mana shu xonadonlar Qafas deb nomlangan.

Birinchi qoʻllanilishi

1617-yilda Ahmad I vafot etganida, uning toʻngʻich oʻgʻli Usmon II atigi 13 yoshda edi. Shu bois, sulton naslidan 14 avlod oʻtib ilk marotaba Saltanat Kengashi taxt vorisligi tartibini oʻzgartirdi va marhum sultonning 25 yoshli ukasi Mustafo I nomi bilan taxtga oʻtqazilgan. U keyingi yiliyoq (birinchi marta) taxtdan agʻdarilgan va „Qafas“ning ilk „mahbusi“ga aylangan. Vaholanki, u va boshqa shahzodalar avvalgi avlodlar davomida ham turli qulay maskanlarda nazorat ostida saqlangan edilar.

Kattalik qoidasi

Keyingi safar, yaʼni 1687-yilda taxt vorisligi uchun oʻgʻil va ukadan biri tanlanishi kerak boʻlganda, yana uka afzal koʻrilgan. Shundan soʻng Usmoniylar sulolasida vorislik qoidasi sifatida Agnatik katta yoshlilik (erkaklar nasli boʻyicha kattalik) tamoyili qabul qilindi. Unga koʻra, keyingi avlodning eng katta yoshdagi erkagiga navbat yetmasidan oldin, undan oldingi avlodning barcha erkaklari taxtga oʻtirishi shart edi. Bu qoida keyinchalik boshqa islom saltanatlari tomonidan ham keng qoʻllangan.

Shahzodalarni, yaʼni sultonning aka-ukalari, amakivachchalari va jiyanlarini, odatda, balogʻat yoshida haramni tark etishlari bilanoq „Qafas“ga qamab qoʻyish odat tusiga kirdi. Bu ayni paytda ularning taʼlim-tarbiyasi yakunlanganini ham anglatar va koʻplab sultonlar „Qafas“dan tashqaridagi hukumat ishlari yoki boshqa masalalardan mutlaqo bexabar, hukmdorlikka yomon tayyorgarlik bilan taxtga oʻtirar edi. Ularning suhbatdoshlari faqat qullar, haram kanizaklari va baʼzan taxtdan agʻdarilgan sobiq sultonlargina boʻlardi.

Qamoq darajasi har bir hukmdor davrida turlicha boʻlgan. Sulton Abdulaziz (1861—1876) oʻgay akasi Abdulmajid I vafot etib, taxtga oʻtirgach, uning oʻgʻillari — oʻz jiyanlarini „Kafes“ga qamab qoʻydi, biroq ularga maʼlum darajada erkinlik berdi. U 1867-yilda Yevropaga safar qilganida ikki katta jiyanini oʻzi bilan olib ketgan. Turli davrlarda „Kafes“ mahbuslariga faqat bepusht kanizaklar ajratish siyosati qoʻllanilgan. Shu sababli, ayrim sultonlar taxtga oʻtirmagunlaricha farzand koʻrmaganlar. Bu oʻgʻillar otalari vafot etgan paytda yosh boʻlgani uchun, taxtga yoshi ulugʻ shahzodaning oʻtirish qoidasi shunchalik mustahkam oʻrnashdiki, baʼzan hatto sultonning oʻz oʻgʻli ham amakivachchalari va akalari hukmronligidan soʻnggina otasi taxtiga chiqa olgan.

Qafas mahbuslaridan baʼzilari taxtga chiqish imkoniga ega boʻlmasdan shu yerda qarib, vafot etganlar. Qafasdagi mahbuslik shahzodalarning shaxsiyatiga katta taʼsir oʻtkazgan va ularning koʻpchiligida ruhiy xastaliklar rivojlangan. Kamida bir nafar taxtdan agʻdarilgan sulton va bir nafar valiahd Qafasda oʻz joniga qasd qilgan.

Keyingi yillar

Soʻnggi Usmonli sultoni Mehmed VI Vahideddin (1918—1922) taxtga chiqqanida 56 yoshda boʻlib, butun umrini haramda yoki Qafasda oʻtkazgan edi. Uni amakisi (Abdulaziz) Qafasga qamagan va u yerda uchta akasining hukmronligi davrida qolgan. Bu sultonning oʻzidan oldingi hukmdorlar tomonidan eng uzoq va oxirgi marta qamoqda saqlanishi edi.

Usmonlilar sulolasining soʻnggi yillariga kelib, Qafas shahzodalar saqlanadigan joydan koʻra, ularning mahbusligini ifodalovchi majoziy maʼnoga ega boʻlib qoldi. Soʻnggi sultonning vorisi sultonning oʻzi ham yashagan Bosfor boʻyidagi Dolmabahche saroyida istiqomat qilardi. Soʻnggi sultonning taxtdan agʻdarilgan akasi Abdulhamid II umrining soʻnggi yillarini Beylerbeyi saroyida oʻzi tanlagan xonalarda mahbuslikda oʻtkazdi va 1918-yilda shu yerda vafot etdi. Qafasning asl joyi boʻlgan Toʻpqopi saroyi esa bu vaqtga kelib ancha avval foydalanishdan chiqib ketgan edi.

Yana qarang

• Usmonlilar sulolasi

Adabiyotlar

• Alderson Anthony Dolphin. The Structure of the Ottoman Dynasty. Oxford: Clarendon Press, 1956. 
• Eroğlu H. Şehzade-2. bölüm (madde 2 bölümden oluşmaktadır)^(turk.) : Islamansiklopedisi. — 2010. — C. 38. — P. 480—483.