Purana qalʼa
Purana qalʼa („Eski qalʼa“) — Hindistonning Dehli shahridagi eng qadimgi qalʼalardan biri[1]. Hindiston Madaniyat vazirligi Purana qalʼani qadimiy Indraprastha shahri deb hisoblaydi[2]. Hozirgi qalʼa ikkinchi Boburiy hukmdor Humoyun hamda Suriylar sultoni Sher Shoh Suriy tomonidan barpo etilgan[3]. Mazkur qalʼa Dinpanoh shahrining ichki arkini tashkil qiladi[4]. U keng maydonga ega Pragati-Maydan koʻrgazma maydoni yaqinida joylashgan boʻlib, Dehlidagi Mathura yoʻli orqali Dhyanchand stadionidan ajralib turadi.
| Purana qalʼa | |
|---|---|
| Purana qalʼa | |
|
Purana qalʼa, Dehli | |
| Joylashuvi | Dehli, Hindiston |
| Koordinatalar | 28°36′34″N 77°14′39″E / 28.60944°N 77.24417°E |
| Turi | Qalʼa |
| Asoschi | Humoyun, Boburiy hukmdor; Sher Shoh Suriy, Suriylar sultoni |
| Asos solinishi | 1538-yil |
Tarixi
Islomgacha boʻlgan davrdagi aholi punktlari va Indraprastha nazariyasi
Arxeologik qazishmalar bu yerda miloddan avvalgi 1000-yillardan boshlab, yaʼni Naqshinkor kulrang sopol madaniyati davridan buyon odamlar uzluksiz yashab kelganidan dalolat beradi. Hindiston arxeologiya xizmati (ASI)ning oʻsha paytdagi direktori B. B. Lal boshchiligida 1954–55 va 1969–72-yillarda oʻtkazilgan dastlabki ikki bosqichli qazishma davomida Naqshinkor kulrang sopol madaniyatiga oid ashyolar topilgan. Tarixchi Aleksandr Kanningem bu qalʼani qadimiy Indraprastha bilan bogʻlagan, ammo hozirgi inshoot musulmon hukmdorlari tomonidan qurilganini taʼkidlagan[5]. Hatto XX asr boshlariga qadar ham Purana qalʼa „Pandavon Ka Qila“ (Pandavalarning qalʼasi), butun majmua esa Indraprastha qishlogʻi deb atalib kelgan[6]. Shuni unutmaslik kerakki, moddiy arxeologik madaniyatni adabiy va xalq dostonlaridagi maʼlumotlar bilan qiyosiy muvofiqlashtirish metodologik jihatdan deyarli har doim imkonsizdir[7].
Dinpanoh
Purana qalʼaning poydevori qadimgi Indraprastha xarobalari yaqinida Boburiy imperator Humoyun tomonidan barpo etilayotgan Dehlining yangi shahri — Dinpanoh devorlari bilan chambarchas bogʻliq[8]. Abul Fazl Humoyun qalʼani qadimiy Indraprastha oʻrnida qurganini qayd etgan[9]. Suriylar imperiyasining asoschisi Sher Shoh Suriy Humoyunni yenggach, qalʼani qayta taʼmirlab, uning istehkomlarini mustahkamlagan va mudofaa devorlarini qurib bitkazgan. U, shuningdek, mazkur hududda noib istiqomat qiladigan Shergarh nomli yana bir qalʼa bunyod ettirgan. Biroq uning loyihasi Humoyun boshlagan podshohlik shahri arkining mantiqiy davomi edi. Sher Shoh Suriy qalʼa ichida koʻplab binolar ham qurdirgan. Qalʼaga uning hukmronligidan keyin ham qoʻshimcha inshootlar qoʻshilgan deb hisoblanadi. Uning qalʼa qurilishiga qoʻshgan hissasi koʻlami bahslidir. Birlamchi manbalarga tayanilsa, inshootning aynan kim tomonidan qurilganligi ham toʻliq aniq emas. Muhammad Xondamirning taʼkidlashicha, Humoyun shahar poydevorini Jamna daryosi boʻyidagi adir ustiga qoʻygan. Shahar devorlari va istehkomlar qurilishi Humoyun davridayoq deyarli yakunlangan edi. „Tarixi Dovudiy“ asarida yozilishicha, Sher Shoh Suriyning shohona shahri uning vafotiga qadar chala qolgan va u oʻz qalʼasini Shergarh deb nomlagan. Abbos Sarvoniy esa Sher Shoh vafot etganida u qurayotgan ikkala qalʼa ham chala holatda boʻlganini taʼkidlaydi. „Tarixi Xoni Jahon“da keltirilishicha, Salim Shoh Suriy Humoyunning Dinpanoh shahrini himoya qilish uchun mudofaa devori qurdirgan[10].
Purana qalʼa va uning atrofi „Dehlining oltinchi shahri“ sifatida ravnaq topgan. 1556-yil 7-oktyabrda Dehli jangida Akbar qoʻshinlarini magʻlubiyatga uchratgan hindlar hukmdori Hem Chandra Vikramadityaga Purana qalʼada toj kiydirilgan. Boburiylar esa oradan bir oy oʻtib, Panipatdagi ikkinchi jangda Hemu va uning lashkarini uzil-kesil tor-mor etgan.
Britaniya davri
1920-yillarda Britaniya Hindistonining yangi poytaxti — Nyu-Dehli bosh rejasini ishlab chiqqan Edvin Lutyens markaziy xiyobonni (hozirgi Kartavya Path / Rajpath) Purana qalʼa bilan bir chiziqda joylashtirgan edi[11]. 1947-yil avgustida, Hindiston boʻlingan kezlarda Purana qalʼa va unga qoʻshni Humoyun maqbarasi yangi tashkil etilgan Pokistonga koʻchib oʻtayotgan musulmonlar uchun qochoqlar lageriga aylantirildi. 1947-yil sentyabriga kelib Hindiston hukumati ikkala lager boshqaruvini oʻz zimmasiga olganida, Purana qalʼa ichida Pokistonda xizmat qilishni ixtiyor etgan 12 000 dan ziyod davlat xizmatchilari hamda 150 000 dan 200 000 nafargacha boʻlgan musulmon qochqinlar toʻplangan edi[12]. Pokistonga qatnovchi poyezdlar harakati faqat 1947-yil oktyabriga borib boshlanganligi sababli, Purana qaladagi lager 1948-yil boshigacha faoliyat yuritdi[13].
Qazishmalar
Arxeologiya muzeyi
Hindiston arxeologiya xizmati (ASI) Purana qalʼada 1954–55-yillarda hamda 1969–1973-yillar oraligʻida B. B. Lal rahbarligida, shuningdek, 2013–14 va 2017–18-yillarda Vasant Kumar Svarnkar boshchiligida qazishma ishlarini olib bordi. Ushbu qazishmalarda topilgan buyumlar va ashyoviy dalillar Purana qalʼa arxeologiya muzeyida namoyish etilmoqda. Eksponatlar orasida miloddan avvalgi 1000-yillarga oid Naqshinkor kulrang sopol buyumlari, shuningdek, Mauriyalar, Shungalar, Kushonlar, Guptalar, Rojputlar, Dehli sultonligi va Boburiylar davrigacha bu yerda hayot uzluksiz davom etganini koʻrsatuvchi turli xil ashyolar hamda kulolchilik namunalari mavjud. Rojputlar davrida barpo etilgan uylar boshqa binolardan olingan xom va pishiq gʻishtlardan terilgan. Shuningdek, uzunligi 30 metrga yaqin mudofaa devori ham topilgan. Dehli sultonligi davrida esa inshootlar eski xarobalar ustiga va qayta ishlatilgan gʻishtlardan qurilgan. Boburiylar davri inshootlari oʻzidan oldingi davr qatlamlari ustida qazilgan chuqur poydevor oʻralari bilan ajralib turadi. Qazishmalar natijasida Boburiylar davriga oid uchta meʼmoriy bosqich aniqlangan boʻlib, ular qayta ishlatilgan gʻishtlar, shagʻal-toshlar va lakxori gʻishtlaridan qurilgan inshootlarni oʻz ichiga oladi. ASI 2023-yilning yanvar oyida Purana qalʼada navbatdagi qazish ishlarini boshladi. Iyun oyiga kelib, 5,5 metr (18 fut) chuqurlikda ilk Kushon davriga oid inshootlar ochildi; topilmalar orasida Vaykuntha Vishnuning tosh qiyofasi
Jismoniy xususiyatlari
Qalʼa devorlarining balandligi 18 metrga yetadi, uzunligi qariyb 1,5 km ni tashkil etadi va uchta ravoqli darvozaga ega: gʻarbga qaragan, hozirgacha foydalanilayotgan „Bara Darvoza“ (Katta darvoza); janubiy darvoza — u „Humoyun darvozasi“ nomi bilan ham mashhur (ehtimol, uni Humoyun qurgani uchun yoki u yerdan Humoyun maqbarasi koʻrinib turgani sababli shunday atalgan) va nihoyat, koʻpincha „taqiqlangan darvoza“ deb ataladigan „Talaqi darvozasi“. Barcha darvozalar ikki qavatli qumtoshdan qurilgan inshootlar boʻlib, ikki yonida ulkan yarim doira shaklidagi bastion minoralar joylashgan va oq hamda rangli marmar inkrustatsiyalar va moviy koshinlar bilan bezatilgan. Ular nafis detallarga, jumladan, bezakli oldinga chiqqan balkonlar — jharokhalar bilan boy boʻlib, tepasida ustunli gumbazchalar (chhatrilar) bilan yakunlanadi; bularning barchasi Shimoliy va Janubiy darvozalarda koʻrinib turganidek, Rajaston meʼmorchiligini eslatadi va keyinchalik Boburiylar meʼmorchiligida koʻp takrorlangan. Tashqi koʻrinishining ulugʻvorligiga qaramay, ichki inshootlardan Sher Shoh nomi bilan bogʻlanadigan Qila-i Kuhna masjidi va Shermandalgina saqlanib qolgan[14].
Galereya
-
Humoyun darvozasi
-
Gʻarbiy darvoza — „Bara Darvoza“, hozirgi asosiy kirish, bastioni bilan
-
Purana qalʼa tashqarisidagi koʻl
-
Katta tashqi devorlarning qoldiqlari
-
Qila-i Kuhna masjidining peshtoqi (kirish ravogʻi)
-
Shimoliy darvoza yoki Talaqi Darvoza
-
Shimoliy darvozaning ichki koʻrinishi
-
Janubiy darvoza, qoʻshni Dehli hayvonot bogʻidan koʻrinishi
-
Xayrul Manozil — Maham Anga tomonidan qurilgan, keyinchalik madrasaga aylantirilgan masjid; Purana qalʼaning roʻparasida joylashgan
-
Purana qalʼadagi Hammom xona (hammom)
-
Sainya Seva medalining orqa tomoni; unda Purana qalʼa tasviri bor
Manbalar
- ↑ „DM South East“.
- ↑ „Union Minister State for External Affairs and Culture Smt. Meenakashi Lekhi inspects ongoing excavation at Purana Qila,Delhi“. Press Information Bureau, Government of India (2023-yil 21-iyun).
- ↑ „The Purana Qila, Delhi“. 2022-yil 8-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 16-noyabr.
- ↑ Sengupta, Gautam. Monuments Of Delhi - Archaeological Survey Of India. Government of India, 2011 — 12-bet.
- ↑ Rajagopalan, Mrinali. Building Histories: The Archival and Affective Lives of Five Monuments in Modern Delhi. University of Chicago Press, March 2017 — 129-bet. ISBN 9780226331898.
- ↑ Urmila Verma. Lost Mythological Cities of India. Publications Division, Ministry of Information & Broadcasting, Government of India, 2010 — 24-bet.
- ↑ Singh, Upinder. A history of ancient and early medieval India: from the Stone Age to the 12th century, 7. Impression, Delhi: Pearson, 2015 — 20-bet. ISBN 978-81-317-1677-9.
- ↑ Muqarnas: An Annual on Islamic Art and Architecture, by Oleg Grabar. Published by BRILL, 1987. ISBN 90-04-08155-0. Page 133.
- ↑ Singh, Upinder. A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century. Pearson Education India, 2008 — 20-bet. ISBN 9788131711200.
- ↑ D'Ayala, Diana. Structural Analysis of Historic Construction: Preserving Safety and Significance. CRC Press, 2 June 2008 — 289, 290, 291-bet. ISBN 9781439828229.
- ↑ Polk, Emily. Delhi, old & new. Rand McNally, 1963 — 76-bet.
- ↑ Kamra, Sukeshi. Bearing Witness: Partition, Independence, End of the Raj. University of Calgary Press, 2002 — 174-bet. ISBN 1-55238-041-6.
- ↑ Zamindar, Vazira Fazila-Yacoobali. The long partition and the making of modern South Asia: refugees, boundaries, histories. Columbia University Press, 2007 — 34-bet. ISBN 978-0-231-13846-8.
- ↑ Petersen, Andrew. Dictionary of Islamic architecture. Routledge, 1996 — 201-bet. ISBN 0-415-06084-2. Qaraldi: 2026-yil 16-noyabr.