Kontent qismiga oʻtish

Psixodelik terapiya

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Ichish uchun tomchi shaklidagi LSD eritmasi

Psixodelik terapiya (yoki psixodelik vositalar yordamida olib boriladigan terapiya) — ruhiy salomatlik bilan bogʻliq kasalliklarni davolashda psixodelik dorilardan foydalanishga asoslangan davolash usuli[1][2]. Ruhiy buzilishlarni davolash va insonning umumiy salomatligi yaxshilash maqsadida meskalin (peyot kaktusidan olinadi), LSD, psilotsibin va psilotsin (ayrim qoʻziqorinlar tarkibida uchraydi), ayahuaska, DMT, 5-MeO-DMT, ibogain hamda MDMA kabi moddalarni qoʻllash taklif etilgan. 2021-yil holatiga koʻra, psixodelik moddalar aksariyat mamlakatlarda nazorat qilinadigan moddalar hisoblanadi. Shu sababli, ayrim istisnolardan tashqari, psixodelik terapiya faqat klinik sinovlar doirasida qoʻllaniladi hamda odatiy tibbiy amaliyotda qonuniy ravishda mavjud emas[2][3].

Psixodelik terapiyani oʻtkazish tartibi anʼanaviy psixiatrik dori vositalari bilan davolash usullaridan farq qiladi. Anʼanaviy psixiatrik dorilar odatda bemor tomonidan har kuni kamida bir marta va koʻpincha shifokor nazoratisiz qabul qilinadi. Zamonaviy psixodelik terapiyada esa psixodelik modda terapevtik muhitda bir seans davomida, ayrim hollarda esa uch seansgacha qoʻllaniladi[4]. Terapiyadan oldin mutaxassislar bemorni psixodelik tajribaga tayyorlaydi, terapiyadan keyin esa olingan kechinmalar va xulosalarni kundalik hayot bilan bogʻlashga yordam beradi[5][6]. Psixodelik modda qabul qilingandan soʻng bemor odatda koʻz bogʻichi taqadi va musiqa tinglaydi. Terapevtik guruh odatda jarayonga aralashmaydi, biroq xavotir, gangish (dezorientatsiya) kabi boshqa nojoʻya holatlar yuzaga kelganda bemorni tinchlantirish va qoʻllab-quvvatlash uchun yordam koʻrsatadi[5][6].

2022-yil holatiga koʻra, psixodelik terapiyaga oid yuqori sifatli ilmiy dalillar nisbatan kam boʻlib, uning turli usullari va qoʻllanish sohalarining samaradorligi hamda xavfsizligini ishonchli baholash uchun yanada koʻproq va keng koʻlamli tadqiqotlar oʻtkazilishi zarur[7][8][1]. Dastlabki ijobiy natijalarga asoslanib, hozirda olib borilayotgan tadqiqotlarda katta depressiv buzilish[7][9], davolab boʻlmaydigan kasalliklar bilan bogʻliq xavotir va depressiya[7][10], hamda jarohatdan keyingi stress buzilishi kabi holatlarni davolash uchun taklif etilayotgan psixodelik terapiya usullari oʻrganilmoqda[8][11]. Amerika Qoʻshma Shtatlari Oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi psilotsibin (davolashga chidamli depressiya va katta depressiv buzilish uchun) hamda MDMA (posttravmatik stress buzilishi uchun) yordamida oʻtkaziladigan psixodelik terapiyalarga „Rivojlantiruvchi terapiya“ maqomini berdi. Bu maqom istiqbolli dori vositalarining tasdiqlanish jarayonini tezlashtiradi[12].

Tarixi

Psixodelik moddalarning ibtidoiy davrda qoʻllanilishi

Insonlar qadim zamonlardan buyon kaktuslar, urugʻlar, daraxt poʻstlogʻi, ildizlar hamda turli oʻsimlik va zamburugʻlardan olinadigan psixodelik moddalarni isteʼmol qilib kelgan[13][14]. Qadimdan shamanlar va tabiblar psixodelik moddalardan ruhlar olami bilan aloqa oʻrnatish vositasi sifatida foydalangan. Gʻarb madaniyatida shamanlar va tabiblarning bunday amaliyoti asosan diniy yoki maʼnaviy marosim sifatida talqin qilinsa-da, koʻplab xalqlarning enteogen va shamanistik marosimlari tarkibida psixoterapiyaga xos ayrim elementlarni ham uchratish mumkin[15].

Qoʻllash mumkin boʻlmagan holatlar

Psixodelik terapiya quyidagi holatlarga ega boʻlgan shaxslar uchun tavsiya etilmaydi:[16][17][18]

  • homiladorlik davrida;
  • epilepsiya yoki boshqa tutqanoq kasalliklari mavjud boʻlsa;
  • ogʻir yurak-qon tomir kasalliklari, jumladan nazorat qilinmaydigan arterial qon bosimi, yurak yetishmovchiligi, yurak ishemik kasalligi yoki ilgari infarkt yoki insultni boshdan oʻtkazganlar;
  • SSRI yoki MAO-I guruhiga mansub antidepressant dori vositalarini qabul qilayotganlar;
  • shaxsning oʻzida yoki yaqin qarindoshlarida shizofreniya, shizoaffektiv buzilish, I tip bipolyar buzilish kabi birlamchi psixotik yoki affektiv buzilishlar, shuningdek depressiya bilan bogʻliq psixotik alomatlar kuzatilgan boʻlsa.

Tanqidlar va bahs-munozaralar

Psixodelik terapiya depressiya, travmadan keyingi stress buzilishi (PTSB) va moddalarga qaramlik kabi qator ruhiy salomatlik bilan bogʻliq kasalliklarni davolashda istiqbolli natijalarni koʻrsatgan boʻlsa-da, u axloqiy, madaniy va ilmiy jihatlardan keng bahs-munozaralarga sabab boʻlgan[19]. Tanqidchilar psixodelik moddalarni barcha muammolar uchun universal yoki inqilobiy yechim sifatida talqin qilishga ehtiyotkorlik bilan yondashish lozimligini taʼkidlaydi[20]. Ularning fikricha, bunday yondashuv klinik tadqiqotlar dalillarining cheklanganligi, uzoq muddatli xavfsizlik boʻyicha maʼlumotlarning yetarli emasligi hamda davolash imkoniyatlaridan teng foydalanish bilan bogʻliq muammolarni eʼtibordan chetda qoldirishi mumkin[21].

Jamoatchilik qiziqishi

XXI asrda psixodelik moddalar yordamidagi terapiyaga jamoatchilik qiziqishining qayta ortishiga, qisman, The New Yorker, The New York Times va The Wall Street Journal nashrlarida eʼlon qilingan maqolalar turtki boʻldi[22].

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 "Psychedelics and Psychedelic-Assisted Psychotherapy". The American Journal of Psychiatry 177 (5): 391–410. May 2020. doi:10.1176/appi.ajp.2019.19010035. PMID 32098487. 
  2. ↑ 2,0 2,1 "Psychedelic therapy: a roadmap for wider acceptance and utilization". Nature Medicine 27 (10): 1669–1671. October 2021. doi:10.1038/s41591-021-01530-3. PMID 34608331. 
  3. ↑ "Ethical and legal issues in psychedelic harm reduction and integration therapy". Harm Reduction Journal 18 (1). April 2021. doi:10.1186/s12954-021-00489-1. PMID 33827588. PMC 8028769. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=8028769. 
  4. ↑ "Psychedelic Psychiatry's Brave New World". Cell 181 (1): 24–28. April 2020. doi:10.1016/j.cell.2020.03.020. PMID 32243793. 
  5. ↑ 5,0 5,1 "Human hallucinogen research: guidelines for safety". Journal of Psychopharmacology 22 (6): 603–620. August 2008. doi:10.1177/0269881108093587. PMID 18593734. PMC 3056407. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3056407. 
  6. ↑ 6,0 6,1 "Current perspectives on psychedelic therapy: use of serotonergic hallucinogens in clinical interventions". International Review of Psychiatry 30 (4): 291–316. August 2018. doi:10.1080/09540261.2018.1486289. PMID 30422079. 
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 "Assessing the risk-benefit profile of classical psychedelics: a clinical review of second-wave psychedelic research". Psychopharmacology 239 (6): 1907–1932. January 2022. doi:10.1007/s00213-021-06049-6. PMID 35022823. 
  8. ↑ 8,0 8,1 "MDMA-Assisted Psychotherapy for Treatment of Posttraumatic Stress Disorder: A Systematic Review With Meta-Analysis". Journal of Clinical Pharmacology 62 (4): 463–471. April 2022. doi:10.1002/jcph.1995. PMID 34708874. 
  9. ↑ "Efficacy of psychedelic treatments on depressive symptoms: A meta-analysis". Journal of Psychopharmacology 34 (10): 1079–1085. October 2020. doi:10.1177/0269881120919957. PMID 32448048. 
  10. ↑ "Psychedelics for the treatment of depression, anxiety, and existential distress in patients with a terminal illness: a systematic review". Psychopharmacology 239 (1): 15–33. January 2022. doi:10.1007/s00213-021-06027-y. PMID 34812901. https://research.rug.nl/en/publications/psychedelics-for-the-treatment-of-depression-anxiety-and-existent. 
  11. ↑ "Pharmacological-assisted Psychotherapy for Post-Traumatic Stress Disorder: a systematic review and meta-analysis". European Journal of Psychotraumatology 12 (1). January 2021. doi:10.1080/20008198.2020.1853379. PMID 33680344. PMC 7874936. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7874936. 
  12. ↑ "MDMA-assisted psychotherapy for posttraumatic stress disorder: A promising novel approach to treatment". Neuropsychopharmacology 45 (1): 231–232. January 2020. doi:10.1038/s41386-019-0482-9. PMID 31455855. PMC 6879520. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=6879520. 
  13. ↑ "Psychoactive Substances in Prehistoric Times: Examining the Archaeological Evidence". Time and Mind 8 (1): 91–112. 2 January 2015. doi:10.1080/1751696X.2014.993244. 
  14. ↑ "9 Mind-Altering Plants". Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/list/9-mind-altering-plants. <!--->
  15. ↑ „Shamanic Guidelines for Psychedelic Medicine“, Psychedelic medicine: new evidence for hallucinogenic substances as treatments. Westport, CT: Praeger Publishers, 2007. ISBN 978-0-275-99023-7. 
  16. ↑ „Medical Contraindications to "Classic" Psychedelic Use“ (en). psychedelics.ucsf.edu. Qaraldi: 2023-yil 30-yanvar.
  17. ↑ „Therapeutic guidelines: dangers and contra-indications in therapeutic applications of hallucinogens“, Psychedelic Medicine (en), 2007. DOI:10.13140/RG.2.1.2364.8888. 
  18. ↑ „Psychedelics are a promising therapy, but they can be dangerous for some“ (2023-yil 11-fevral). Qaraldi: 2023-yil 12-fevral.
  19. ↑ Yaden, David B. (2023). "The entropic path to mental health: How psychedelic therapy works and why it matters". PLOS ONE 19 (3). doi:10.1371/journal.pone.0293675. PMID 38451885. PMC 10919602. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=10919602. 
  20. ↑ Viña, Sean M.. „MDMA therapy rejection exposes problems in the psychedelic renaissance“ (2024-yil 26-yanvar).
  21. ↑ Gasser, Peter (2023). "Therapeutic use of psychedelics: Spirituality, ethics and mental health". Frontiers in Psychiatry 14. doi:10.3389/fpsyt.2023.1186541. PMID 37398579. PMC 10311554. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=10311554. 
  22. ↑ "Taking Psychedelics Seriously". Journal of Palliative Medicine 21 (4): 417–421. April 2018. doi:10.1089/jpm.2017.0684. PMID 29356590. PMC 5867510. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=5867510. 

Havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Psixodelik_terapiya&oldid=713699" dan olindi