Proportsional saylov tizimi

Saylovchi yashirin kabineti

Proportsional(mutanosiblik) saylov tizimi asosiga saylovchilar tomonidan partiya uchun berilgan ovozlar va partiya tomonidan olingan tuman shahar deputat vakolatlarining qonuniyligini guvohlantiruvchi hujjatlar oʻrtasidagi proportsionallik(mutanosiblik) prinsipi qoʻyilgan.

Proportsional saylov tizimi— koʻp mamlakatlarda qoʻllaniladigan saylov tizizmiming bir turi. Majoritar saylov tizimi esa uning boshqa turi hisoblanadi. Proportsional saylov tizimi har xil turga ega. Umumiy tarzda uning mazmuni quyudagilardan iborat.

Davlat yoki vakillik organlari huddiy yagona saylov okrugi deb eʼlon qilinadi. Siyosiy partiyalar va harakkatlar, ularning ittifoqlari(saylov uyushmalari, bloklari) oʻz nomzodlari roʻyxatini ilgari surishadi. Saylovchi siyosiy partiya, harakatlar ularning rahbarlari va aʼzolariga boʻlingan munosabatlardan kelib chiqqan holda, shunday roʻyxatlarning biriga ovoz beradi. Bunday holatda gʻalaba qozonish saylov uyushmalaring taqdim etgan roʻyxati uchun berilgan ovoz soniga qarab proportsional boʻladi, ammo ovozlarni hisoblash 5% koʻp ovoz yiqqan roʻyxat boʻyicha olib boriladi.(Masalan Rossiyada 5%, Shvetsiyada 4%, Argentinada 3%, Daniyada 2%, Isroilda 1%ni tasgkil qiladi). Saylovda ishtirok etgan saylovchilar ovozining umumiy soni proportsional saylov tizimi boʻyicha deputatlar mandatining umumiy soniga boʻlinadi va buning natijasida xususiy saylov degan maʼno hosil boʻladi. Soʻng, har bir nomzod uchun berilgan ovozlar soni xususiy saylovga boʻlinadi. Shunday qilib, partiyalar, harakatlar vakillik organida qancha oʻrin olganliklarini bilib oladilar . Roʻyxat ichidagi oʻrinlarni(mandatni) nomzodlar birinchisidan boshlab navbatga koʻra oladilar. Agarda roʻyxat markaziy qism va mintaqaviy guruhlarga taqsimlangan boʻlsa, unda birinchi boʻlib parlamentga markaziy qism nomzodlari oʻtishadi.

Mintaqaviy guruhlardan nomzodlar tegishli mintaqada mazkur roʻyxat uchun saylovchilar bergan ovorlarga proportsional boʻlgan holatda oʻrinlarni(mandatni) olishadi.

Proportsional saylov tizimining ijobiy tomoni shundaki, saylovchilarning ovozlari yoʻqolmaydi, proportsional holatda partiya va harakatlar(faqat 5%li yoki boshqa oʻrnatilgan chegaralardan oʻta olmaganlar tashqari) vakillik organida mandatga ega boʻladilar. Proportsional saylov tizimining salbiy tomoni shundaki, saylovchi abstrakt shaxslarni saylaydi, yaʼni u faqat partiya, harakatlar liderlari va bir necha faollarni bilish mumkin, qolganlari esa unga noaniq, shu sababli ham saylovchi kimga ovoz berayotganini anniq bilmaydi. Bundan tashqari, saylangan deputatlarning ularni saylagan konkret okrugning saylovchilari bilan togʻridan-togʻri aloqasi yoʻq, bu holatning aksini majoritar saylov tizimida koʻrishimiz mumkin.

Bir qator mamlakatlar umumiy nomzodlar roʻyxatiga ovoz berish tizimidan voz kechib, erkin nomzodlar roʻyxatini saylashga oʻtganlar. Ushbu tizimda saylovchi partiyalar, harakatlar roʻyxatidan oʻzlari xohlagan nomzodni saylash huquqiga va hattoki roʻyxatni toʻldirish huquqiga ega boʻladilar.