Preveza jangi

Preveza jangida
	Uchinchi Usmoniylar-Venetsiya urushi
	Preveza jangi, Ohannes Umed Behzad
Sana	1538-yil 28-sentabr
Joylashuvi	Preveza yaqini, Ioni dengizi
Natija	Usmoniylarning gʻalabasi
Tomonlar
Usmoniylar imperiyasi	Muqaddas ittifoq Venetsiya; Papa viloyati; Geniya; Ispaniya; Mantua; Malta;
Qoʻmondonlar
Xayriddin Barbarossa; Sinan Reis; Dragut Reis; Seydi Ali Reis;	Andrea Doria; Vincenzo Kapello; Marco Grimani; Ferrante Gonzaga;
Kuch
122 yirik jangovor va kichik tezkor kema; 366 zambarak 3000 yanichar 8000 askar	112 yirik kema 50 kichik kema 140 yelkanli kema 2500-2594 zambarak 60000 askar
Qurbonliklar va zararlar
Kemalar talofat koʻrmagan 400 nafar kishi oʻlgan 800 nafar yaralangan	13 ta kema yoʻqotilgan 36 ta kema qoʻlga olingan 3000 mahbus qoʻlga olingan

Preveza jangi (Prevesa nomi bilan ham tanilgan) – 1538-yil 28-sentyabrda Gretsiyaning shimoli-gʻarbida, Ioni dengizidagi Preveza shahri yaqinida Usmoniylar floti hamda Muqaddas liga floti oʻrtasida boʻlib oʻtgan dengiz toʻqnashuvi. Bu jang Usmoniylar gʻalabasi bilan yakunlangan va miloddan avvalgi 31-yilda sodir boʻlgan Actium jangi boʻlib oʻtgan Ioni dengizining oʻsha hududida yuz bergan^[5]. XVI asr Oʻrta yer dengizida boʻlib oʻtgan eng yirik 3 ta dengiz jangidan biri boʻlib, Djerba jangi va Lepanto jangi bilan bir qatorda tilga olinadi^[6]^[7].

Tarixi

1537-yilda Xayriddin Barbarossa yirik Usmoniylar flotiga qoʻmondonlik qilib, Venetsiya Respublikasiga qarashli bir qator Egey va Ioni orollarini, xususan, Siros, Egina, Ios, Paros, Tinos, Karpatos, Kasos va Naxosni egalladi va shu tariqa Naxos gersogligini Usmoniylar imperiyasiga qoʻshib oldi. Shundan soʻng Venetsiyaning asosiy tayanchi boʻlgan Kerkira orolini qamal qildi, biroq yakunda muvaffaqiyatsizlikka uchradi va Italiya janubidagi ispanlar nazoratida boʻlgan Kalabriya sohillarini vayron qildi^[8].

Bu xavfga qarshi chora sifatida Papa Paul III 1538-yil fevral oyida Muqaddas ligani tuzdi. Liga tarkibiga Papa viloyati, Gabsburg Ispaniyasi, Genuya Respublikasi, Venetsiya Respublikasi va Malta ritsarlari kiritildi. Liga Barbarossa boshchiligidagi Usmoniylar flotiga qarshi tuzilgan edi^[9]. Umumiy qoʻmondon sifatida imperator Karl V xizmatida boʻlgan genuyalik admiral Andrea Doria tayinladi. Avval admiral Marco Grimani (Akvileya patriarxi) boshchiligidagi Papalik floti hamda Vincenzo Cappello qoʻmondonligidagi Venetsiya floti yetib keldi. 1538-yil 22-sentyabrda esa Andrea Doria ispan-genuya floti bilan ularga qoʻshildi.

Doria kelishidan oldin Grimani Preveza qal’asi yaqiniga qoʻshinini joylashtirishga urindi, biroq Murat Reis qoʻmondonligidagi Usmoniylar kuchlari bilan toʻqnashuvda bir qancha talafot koʻrib, Kerkira oroliga chekinishga majbur boʻldi. Muqaddas liga oʻz flotini Kerkira oroli yaqinida jamladi. Oʻsha vaqtda Barbarossa hali Egey dengizidagi Kos orolida edi, biroq yoʻlda Kefaliniya orolini egallab, tez orada qolgan Usmoniylar floti bilan Prevezaga yetib keldi. Uning yordamchilaridan biri Sinan Reis Preveza yaqinidagi Arta qoʻltigʻida joylashgan Actium hududiga qoʻshin tushirishni taklif qildi. Barbarossa dastlab bu fikrga qarshi boʻldi, ammo keyinchalik bu qaror Usmoniylar gʻalabasini taʼminlashda muhim omil boʻldildi.

Oldingi harakatlar

Barbarossaning qayerda joylashganini aniqlaganidan soʻng, Doria 25-sentyabr kuni oʻz armadasini qoʻltiq ogʻziga joylashtirdi va ikki flot bir-birini kuzatib turdi^[10]. Har ikkala armadaning vaziyati turgʻunlik holatiga tushdi. Barbarossa qoʻltiqdan tashqariga chiqa olmasdi, chunki u holda dushman kuchlari tomonidan magʻlub etilishi aniq edi. Biroq atrofdagi yerlar Usmoniylar nazoratida boʻlgani sababli turk armadasi bemalol kutib tura olardi. Doria esa ochiq jangda ustun kelishi mumkin edi, lekin u qoʻltiqqa hujum qila olmasdi, chunki qoʻltiqning ogʻiz qismi uning kemalari uchun tor „boʻgʻoz“ga aylanardi. Shuningdek, genuyaliklar shamol orqali harakatlanadigan kemalarida erkin harakatlana olmasdi, Doria aynan shu kemalardagi artilleriyaga tayanar edi. Biroq ular qirgʻoqqa haddan ortiq yaqinlashsa, tobora kuchayib borayotgan noqulay shamol yoʻnalishi ularning kemalarini dushman nazoratidagi sohillarga haydab yuborishi mumkin edi^[10].

Xristianlar uchun yagona imkoniyat qoʻshinlarini qirgʻoqqa tushirib, Usmoniylar artilleriyasini yoʻq qilish va oʻzlarinikini joylashtirish orqali qoʻltiq ichidagi strategik nuqtalarni nazoratga olish edi. Ular buni Ispaniya dengiz piyodalari yordamida Francisco de Sarmiento va Álvaro de Sande qoʻmondonligida amalga oshirish rejasini koʻrib chiqdilar, biroq Grimani avvalgi urinishda muvaffaqiyatsizlikka uchragani va izchil tadqiqotlar natijasida xavfsiz qoʻnish uchun na qulay relyef, na qulay ob-havo boʻlmagani sababli bu rejadan voz kechildi^[11]. Usmoniylar qoʻshimcha istehkomlar qurishga urindilar, ammo qirgʻoqdan xristian kemalarining artilleriya oʻqlari bunga yoʻl qoʻymadi. Shu tariqa keyingi kuni ikkala tomon ham vaziyatni sinchiklab kuzatdi va harbiy ustunlikni boy nermaslik uchun ortiqcha harakat qilmadi^[10].

27-sentyabr kuni kechasi Doria oʻz flotiga yoʻlga chiqishni va 30 mil janubga, Leukade yaqinidagi Sessola tomon suzishni buyurdi. U yerda Lepantoni va atrofdagi turk pozitsiyalarini talon-taroj qilib, Barbarossani tashqariga chiqishga majbur qilmoqchi edi^[10]. Usmoniylar admirali esa darhol Arta qoʻltigʻidan chiqib, flotini „Y“ shaklida joylashtirdi. Barbarossa markazda joylashdi, uning yonida Sinan Reis, Cafer Reis, Şaban Reis va oʻgʻli Hasan Reis (keyinchalik Hasan posho) bor edi. Chap qanotga Seydi Ali Reis, oʻng qanotga esa Salih Reis qoʻmondonlik qildi. Orqa qanotga Turgut Reis boshchilik qildi, u bilan birga Murat Reis, Güzelce Mehmet Reis va Sodiq Reis ham bor edi. Turgut Reis 6 ta katta yengil va tezkor kema bilan harakatlanayotgan boʻlib, chap qanot sohilga yaqin joylashgan edi.

Urush

Xristian manbalari jang davomida Doria, Grimani va Cappelloning harakatlari va niyatlari haqida bir-biriga zid maʼlumotlar beradi. Venetsiyalik manbalar ustunligi va yorqin tasvirlari tufayli asosiy talqinga aylangan holda Doriani hech qanday harakat qilmagani uchun magʻlubiyatga sababchi sifatida koʻrsatadi. Ispan-genuya manbalari esa, aksincha, Dorianing jang rejasiga boʻysunishni rad etganlari uchun magʻlubiyatda Grimani va Cappelloni ayblaydi^[11].

Venetsiya manbalari

Venetsiya manbalariga koʻra, kutilmaganda yuzaga kelgan vaziyatda Doria Barbarossaning hali Usmoniylar nazoratidagi sohilga juda yaqinligini hisobga olib, hujum boshlashni rad etdi. Cappello va Grimani esa bunga rozi boʻlmay, imkoniyatdan tezroq foydalangan maʼqul deb hisobladi. Ular 3 soat davomida maslahatlashgach, Doria ularning fikriga rozi boʻldi va yirik jangovor kemalarni shimolga burishni buyurdi, u yerda ular yelkanli kemalar bilan birlashishi kerak edi. Biroq ob-havo ularning rejasini buzdi, shamol yoʻqligi sababli yelkanli kemalar orqada qolib ketdi. Natijada Barbarossada ular himoyasiz qolgan paytda yetib borib, oʻrab olish imkoniyati paydo boʻldi. Kapitanlar tezroq yordam berishni talab qildi, chunki tez harakatlana oladigan Usmoniylarning yirik kemalari ularni qurshovga olib, bostirib kelayotgan edi^[11].

Doria xristianlarning harbiy kemalarini Barbarossa tomon yoʻnaltirdi, uning maqsadi Usmoniylar bilan qirgʻoq oʻrtasiga kirib, dushmanlarni xristian jangovor va yelkanli kemalari orasiga qamab qoʻyish edi. Biroq jang maydoniga yetib borgach, u harakatdan chekindi, Barbarossa hali sohilga juda yaqinligini oʻylab, uni oʻzi tomonga qarab harakat qilishga undashni maqsad qildi. Turkiyalik admiral uning bu strategiyasini tushundi va uning ortidan quvmadi^[11]. Taktik manevrlarning koʻpligi Cappello va Grimanini charchatib yubordi, ular Dorianing flagman kemasiga shaxsan chiqib, uni jangga majbur qilishga urindilar^[11]. Biroq kechasi Doria tomonidan hech qanday hujum harakati amalga oshirilmadi, u oʻzining soxta hujum harakatini ikki marta takrorladi, biroq bu samara bermadi va ertasi kuni ertalab barcha xristian kemalariga orqaga chekinishni buyurdi^[11].

Manbalar

↑ ^1,0 ^1,1 ^1,2 ^1,3 „Corsari nel Mediterraneo: Hayreddin Barbarossa (italyanca)“. Archived from the original on 28 September 2007. Retrieved 15 January 2011.
↑ [1] Archived 23 November 2010 at the Wayback Machine Türk Denizcileri/Türk Denizcilik Tarihi: Preveze Deniz Savaşı (1538)
↑ ^3,0 ^3,1 [2] Archived 23 November 2010 at the Wayback Machine Türk Denizcileri/ Türk Denizcilik Tarihi: Preveze Deniz Savaşı (1538)
↑ ^4,0 ^4,1 David S. T. Blackmore (2002), Warfare on the Mediterranean in the Age of Sail, A History, 1571–1866.
↑ Hattendorf & King 2013, s. 6
↑ Hattendorf & King 2013, s. 15
↑ „Preveze Deniz Zaferi nasıl kazanıldı? – Galeri – Fikriyat Gazetesi“ (2019-yil 27-sentyabr). 2019-yil 27-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 16-aprel.
↑ Crowley (2008) pp. 67–69
↑ Partridge, Loren. Art of Renaissance Venice, 1400–1600 (en). Univ of California Press, 2015. ISBN 9780520281790.
↑ ^10,0 ^10,1 ^10,2 ^10,3 Lane-Pool (1890).
↑ ^11,0 ^11,1 ^11,2 ^11,3 ^11,4 ^11,5 Fernández Duro (1895).

Adabiyotlar

Crowley, Roger. Empires of the Sea: The Final Battle for the Mediterranean 1521–1580. Faber & Faber, 2008. ISBN 978-0571232314.
Fernández Duro, Cesáreo. Armada Española, desde la unión de los reinos de Castilla y Aragón, tomo I. Instituto de Historia Naval, 1895.
Hattendorf, John. Naval Strategy and Power in the Mediterranean: Past, Present and Future. Routledge, 2013. ISBN 978-1-136-71317-0.
Lane-Pool, Stanley. The Barbary Corsairs. Fisher Unwin, 1890.

[corsaridelmediterraneo.it-1] 1,0 ^1,1 ^1,2 ^1,3 „Corsari nel Mediterraneo: Hayreddin Barbarossa (italyanca)“. Archived from the original on 28 September 2007. Retrieved 15 January 2011.

[2] [1] Archived 23 November 2010 at the Wayback Machine Türk Denizcileri/Türk Denizcilik Tarihi: Preveze Deniz Savaşı (1538)

[ref497-3] 3,0 ^3,1 [2] Archived 23 November 2010 at the Wayback Machine Türk Denizcileri/ Türk Denizcilik Tarihi: Preveze Deniz Savaşı (1538)

[BLACKMORE-4] 4,0 ^4,1 David S. T. Blackmore (2002), Warfare on the Mediterranean in the Age of Sail, A History, 1571–1866.

[5] Hattendorf & King 2013, s. 6

[6] Hattendorf & King 2013, s. 15

[7] „Preveze Deniz Zaferi nasıl kazanıldı? – Galeri – Fikriyat Gazetesi“ (2019-yil 27-sentyabr). 2019-yil 27-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 16-aprel.

[8] Crowley (2008) pp. 67–69

[9] Partridge, Loren. Art of Renaissance Venice, 1400–1600 (en). Univ of California Press, 2015. ISBN 9780520281790.

[FOOTNOTELane-Pool1890-10] 10,0 ^10,1 ^10,2 ^10,3 Lane-Pool (1890).

[FOOTNOTEFernández_Duro1895-11] 11,0 ^11,1 ^11,2 ^11,3 ^11,4 ^11,5 Fernández Duro (1895).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]