Prekariat

Prekariat — bu zamonaviy mehnat bozorida barqaror iqtisodiy xavfsizlikdan, ijtimoiy himoyadan va uzoq muddatli mehnat kafolatlaridan mahrum bo‘lgan ijtimoiy qatlamni ifodalovchi tushuncha. Atama lotincha precarius (“beqaror”, “vaqtinchalik”) so‘zidan olingan bo‘lib, uni ingliz iqtisodchisi va sotsiologi Guy Standing (Gay Stending) 2011-yilda nashr etilgan The Precariat: The New Dangerous Class (“Prekariat: yangi xavfli sinf”) asarida tizimli shaklda asoslab bergan.

Prekariat tushunchasi sanoat kapitalizmidagi proletariatdan farqli o‘laroq, ish barqarorligi, kasbiy identitet, ijtimoiy himoya, kasaba uyushmasi a’zoligi va institutsional vakillikka ega bo‘lmagan yangi mehnat qatlamini ifodalaydi. Ushbu qatlamning vakillari asosan vaqtinchalik, qisqa muddatli, loyihaviy, “freelance” yoki platforma asosidagi (masalan, “gig economy”) ishlarda band bo‘ladi.

Ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlari

Prekariat vakillari odatda quyidagi belgilar bilan ajralib turadi:

• mehnat shartnomalarining vaqtinchaligi yoki norasmiyligi;

• daromadlarning o‘zgaruvchanligi va barqaror emasligi;

• ijtimoiy sug‘urta, tibbiy yordam, pensiya tizimlaridan chetda qolish;

• mehnat bozori bilan shaxsiy hayot o‘rtasidagi chegaraning yo‘qolishi;

• kasbiy va sinfiy identitetning zaiflashuvi.

Prekariatchilik holati ko‘pincha neoliberal iqtisodiy siyosatlar, mehnatni moslashuvchanlashtirish (flexibilizatsiya) va xususiylashtirish jarayonlari bilan bog‘lanadi. Bu holat XX asr oxiridan boshlab global kapitalizmning yangi bosqichi — postfordizm davrida keskin kuchaydi.

Ijtimoiy-siyosiy talqinlar

Ba’zi tadqiqotchilar prekariatni “yangi sinf” deb ataydi, boshqalar esa uni proletariatning transformatsiyasi yoki sinfiy parchalanish natijasi sifatida baholaydi. Prekariat siyosiy jihatdan beqaror, lekin aynan shu beqarorlik uni ijtimoiy norozilik va yangi demokratik harakatlarning manbaiga aylantiradi.

Prekariat ko‘plab rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda yoshlar, ayollar, migrantlar, ijodiy soha vakillari hamda raqamli iqtisodiyot ishtirokchilari orasida keng tarqalgan. Shuning uchun u nafaqat iqtisodiy, balki madaniy va psixologik beqarorlik bilan ham tavsiflanadi — o‘z hayoti ustidan nazorat hissining yo‘qolishi, begonalashuv, identitet inqirozi kabi jarayonlar bilan.

Nazariy asoslar

Guy Standing prekariatni uch asosiy “xavf” bilan bog‘laydi:

1. Iqtisodiy xavf — daromad va bandlikning beqarorligi.

2. Siyosiy xavf — sinfiy vakillik va ishonchli siyosiy subyektlikning yo‘qolishi.

3. Ijtimoiy xavf — ijtimoiy aloqalarning zaiflashuvi, atomizatsiya va begonalashuv.

Stendingga ko‘ra, prekariatning kuchayishi liberal demokratiyani ham zaiflashtiradi, chunki mehnat orqali barqaror ijtimoiy integratsiya imkoniyati yo‘qoladi. U bu muammoni yechish uchun universal bazaviy daromad, ijtimoiylashtirilgan moliyaviy tizim, va kooperativ ishlab chiqarish kabi chora-tadbirlarni taklif etgan.