Pirmuhammadxon
Pirmuhammadxon (1511—1561) — oʻzbek shayboniylar sulolasining toʻqqizinchi vakili, 1556—1561 yillarda Buxoro xonligida hukmronlik qilgan, Balx xonligi xoni (1546—1566).
Kelib chiqishi
Pirmuhammadxon Shiboniy Jonibek Sultonning toʻngʻich oʻgʻli boʻlib, Oʻzbek xonligi asoschisi Abulxayrxon [1] [2] avlodidan edi. Uning nasabnomasi shunday edi [3] [4] [5].
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Siyosat va harbiy faoliyati
Balx xonligi xoni
Pirmuhammadxon 1546-yil 13-aprelda Balxda hokimiyat tepasiga keldi. Uning davrida mustahkamlangan Shayboniylarning Balx xonligi Moveronnahr va Badaxshonning siyosiy hayotida ham katta rol oʻynadi. Qolaversa, Balx xonligi uning davrida toʻliq mustaqillikka erishdi [1] .
Pirmuhammadxon ham Kistin Qora-Sulton kabi ichki va tashqi faol siyosat olib bordi. Uning davrida Balx xonligi Abiverd, Marv viloyati va uning oʻgʻillari va nabiralari boshchiligidagi Termiz hisobiga sezilarli darajada kengaydi. Gurzivon va Garchistonning janubiy chegaralari ham sezilarli darajada mustahkamlandi [1] .
Boburiylar vakillaridan birining yordami
Manbalarda yozilishicha, boburiylar Humoyun va Kamron oʻrtasidagi keskin oʻzaro kurash yillarida Pirmuhammadxon ikkinchisini qoʻllab-quvvatlagan. Shunday qilib, 1547 yilda Humoyun tomonidan Kobuldan quvilgan Kamron Badaxshonni zabt etish umidida Balxga boʻysungan Oybak shahriga yetib keldi. Aybak oʻzbek hukmdori uni sharaf bilan kutib oldi, keyin Balxga olib ketdi. Pirmuhammadxon uni ajoyib kutib oldi va alohida eʼtibor koʻrsatdi. Abu-l-fazlning aytishicha, Balx xoni uni uyida ziyofat uyushtirgan, keyin u bilan birga Badaxshonga ketgan. Keyin Pirmuhammadxon yordamida Kamron Badaxshonning katta qismini egallab oldi [1] .
Kamronning Pirmuhammadxon bilan ittifoqi va uning Badaxshonni egallashda qurolli yordami Mugʻallar imperiyasi bilan Balx xonligi oʻrtasidagi munosabatlarni keskinlashtirdi. Tez orada 1550 yilda Humoyun Balxga qarshi chiqdi. Gulbadan begimning yozishicha, Humoyun va uning tarafdorlari hech qanday toʻsiqsiz Balxga yaqinlashib, shahar chetida turgan oʻzbek qoʻshinlarini tor-mor etganlar. Pirmuhammadxon raqiblar kuchli ekaniga va ularga qarshilik koʻrsatish foydasizligiga ishonch hosil qilib, hatto shaharni tark etishga qaror qildi. Sulton Muhammadning yozishicha, jang qilishga jur’at etmagan ikkala tomon ham Balx atrofida bir hafta turib, oxiri Humoyun qarorgohni tark etib, Balxni tark etgan. Bu haqda qiziq faktlar „Haft Iqlim“da keltirilgan. Bu yerda aytilishicha, zikr etilgan safda qatnashishga taklif qilingan Kamron va Mirzo Askariylar nafaqat qoʻshin bilan kelishmagan, balki Humoyunga qarshi isyon koʻtarganlar. Buni Abu-l-fazl tasdiqlaydi. Amin Ahmad Roziyning keyingi guvohliklaridan maʼlum boʻladiki, aynan oʻsha paytda Badaxshonlar Humoyun qarorgohiga hujum qilib, uning qoʻshinlariga jiddiy zarar yetkazgan, natijada u Balxni tark etib, Kobulga qaytishga majbur boʻlgan [1] .
Buxoro hukmdorining mustaqil Pirmuhammadxonga qarshi rejalari
Buxoro hukmdori Abdulazizxon (1540-1550) Pirmuhammadxonning mustaqilligiga barham berishga urinib, Balxga qarshi katta yurish tayyorlay boshlaydi[6]. Said Rakim hikoyasiga koʻra, xon goʻyo Balxni egallagan. Biroq, boshqa manbalarda bu haqda hech qanday xabar yoʻq. Tarixchilarning fikricha, Balxga rejalashtirilgan yurish amalga oshirilmagan va Abdulazizxonning oʻzi tez orada vafot etgan [1] .
Buxoroda oliy hokimiyatni egallashga urinish
1550-yil 16-mayda Abdulazizxon vafotidan soʻng Buxoroda taxtga Muhammad Shayboniyning nabirasi oʻrtamiyona va irodasi zaif Muhammad Yor-sulton koʻtariladi. Xuddi shu kunlarda Pirmuhammadxon Abdulazizxon vafoti munosabati bilan hamdardlik bildirish bahonasida Buxoroga yetib keladi va Hofiz-i Tanish Buxoriyning yozishicha, turli nayranglar bilan oliy hokimiyatni qoʻlga kiritadi. Oʻsha paytda Balxxonga hamroh boʻlgan Sulton Muhammad al-Balxiyning yozishicha, bu voqea 1550-yil 18-avgustda boʻlgan [1] .
Aksariyat zodagonlar va musulmon ruhoniylari boshligʻi Pirmuhammadxonni qoʻllab-quvvatlamadilar. U qudratli Xoja Muhammad Islomdan yordam soʻra olmadi. Juybar shayxlarining tarjimai holi boʻlmish Muhammad Tohir va Badriddin Kashmiriyning yozishicha, Pirmuhammadxon oʻshanda oʻz odami — Shayboniy Rustam Sultonning oʻgʻli Oʻzbek xoni nomi bilan mashhur Umargʻozi Sultonning Buxoro taxtiga koʻtarilishi tashabbuskori boʻlishga harakat qilgan [1] . „Rauzat ar-Rizvon“ muallifi sarrofning ishonchli vakili amir Temurquliyning soʻzlariga koʻra:
Bir kuni taniqli amirlar yasa Chingizxonga ishora qilib, Oʻzbekxonni oʻz hazratlariga (Xoja Muhammad Islom) iltimos qilishdi, lekin u ularga shunday javob berdi: “Darveshlar Chingizxon qonunlariga boʻysunmaydilar, faqat ularga boʻysunadilar. Allohning irodasi. Ishon amirlarining Pirmuhammadxon oʻzbekxonni boshqalardan katta, qatʼiyatli va jasur boʻlgani uchun qoʻllab-quvvatlayapti, degan tushunchaga Xoja Muhammad Islom qatʼiy javob berdi: Agar oʻzbek sultoni Pirmuhammadxonni ulugʻlasa, xon (II)]] Allohga hamd aytadi[7].
Pirmuhammedxon Buxoroda bir yilga yaqin oliy hukmdor sifatida qoldi, lekin amirlar va eshon Xoja Muhammad Islomning yordami va yordamini olmaganligi sababli 1551-yil iyun-iyul oylarida u Buxoroni tark etishga majbur boʻldi va hokimiyatni yana oʻsha qoʻliga qaytardi. Bundan oldin Samarqanddan chaqirib olingan Muhammad Yor-sulton [1] .
Tashqi siyosati
Pirmuhammadxon davrida Balx xonligining Safaviylar davlati bilan tinch munosabatlari sezilarli darajada mustahkamlandi. Aloqalar shu qadar doʻstona boʻlib ketdiki, Tahmasp I unga boshqa mamlakatlar elchilari tomonidan Isfahonga olib kelingan sovgʻalarni baham koʻrdi [1] .
Oilasi
Pirmuhammadxonning toʻrt oʻgʻli bor edi: Padishah Muhammad Sulton, Mahdi Sulton, Shoh Muhammad Sulton va Din Muhammad Sulton. Balx xonligi hududlarida Pirmuhammadxonning oʻgʻillari va nabiralari hukmronlik qilgan. Masalan: Payanda Muhammad-sulton Marvda, Padshoh Muhammad-sulton Termizda, Abulmuhammad-sulton Abiverdda [1] .
Oʻlimi
Pirmuhammedxon 1567 yil 12 martda vafot etdi [1] . Uning vafotidan keyin Balxni uning oʻgʻli va vorisi Dinmuhammadxon [1] boshqargan.
Adabiyot
- Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982.
Faxriddin Hasanov.
Manbalar
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 Ахмедов 1982.
- ↑ НЭУ: Пирмуҳаммадхон & 2000—2005.
- ↑ „Потомки Ибрагима. Абу-л-Хайр“. Hrono.ru. 2019-yil 10-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 22-avgust.
- ↑ „Потомоки Шейбана“. Hrono.ru. 2019-yil 1-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 22-avgust.
- ↑ „Род Чингисхана (таблица I)“. Hrono.ru. 2019-yil 24-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 22-avgust.
- ↑ OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
- ↑ Ахмедов 1982, s. 82.
 | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
 | Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berishingiz mumkin. Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |