Piazza del Duomo

Piazza del Duomo („Sobor maydoni“) – Italiyaning Milan shahridagi asosiy piazza (shahar maydoni). Uning nomi, asosan, Duomo deb ataladigan Milan soboridan olgan boʻlib, hududning asosiy va eng katta inshooti shu sobor hisoblanadi. Maydon geografik jihatdan ham, badiiy, madaniy va ijtimoiy nuqtayi nazardan ham shahar markazini belgilaydi. Toʻrtburchak shaklga ega boʻlgan bu maydonning umumiy maydoni 17 000 m² (taxminan 183 000 kv fut) boʻlib, maydon atrofida Milan (va umuman Italiya)dagi eng muhim binolardan ayrimlari hamda eng nufuzli tijorat maskanlari joylashgan. Ushbu maydon shaharning eng asosiy sayyohlik maskani sanaladi.

Maydon dastlab XIV asrda barpo etilgan va (taxminan olti asr davomida bunyod etilgan Duomo singari) asta‑sekin rivojlanib borgan boʻlsa-da, uning hozirgi umumiy reja-koʻrinishi, asosan, meʼmor Giuseppe Mengoni faoliyati bilan bogʻliq. Uning tomonidan amalga oshirilgan ishlar XIX asrning ikkinchi yarmiga taalluqli. Mengonining loyihasiga koʻra, Duomoning oʻzi va Qirollik saroyidan tashqari maydonni oʻrab turgan koʻplab monumental binolar bunyod etilgan. Meʼmor tomonidan ushbu maydonga qoʻshilgan eng muhim inshoot Galleria Vittorio Emanuele II arkadasi hisoblanadi.

Tarixi

Juzeppe Mengonining rejasi. Reja, asosan, bugungi Piazza del Duomoda oʻz aksini topgan, eng diqqatga sazovor istisno esa Galleria Vittorio Emanuele II ga olib boruvchi arka bilan mutanosib boʻlishi kerak boʻlgan janubiy gʻalaba arkasining qurilmaganidadir

Piazza del Duomoning kelib chiqishi Milan hukmdori Azzone Viscontining qarashlariga borib taqaladi^[1]^[2]. 1330-yilda Azzone oʻsha davrda Milanning ikki markaziy cherkovi – Basilica di Santa Maria Maggiore va Basilica of Santa Tecla atrofini oʻrab turgan mayxonalarni buzishni buyurdi va ularning oʻrnida „Piazza dell’Arengo“ („Arengo maydoni“) deb atalgan bozor maydonini barpo qildi. Ushbu maydon hozirgi Piazza del Duomoning ilk koʻrinishi edi. Maydon oʻsha paytdagi mahalliy hokimiyat qarorgohi boʻlgan „arengario“ (yoki „broletto“) nomi bilan ataldi. Piazza dell’Arengarioga tegishli asl inshootlarning birortasi bugungacha saqlanib qolmagan.

Azzonening vorisi Gian Galeazzo Visconti maydonni yanada kengaytirib, 1385-yilda episkop saroyini, 1387-yilda esa San Giovanni alle Fonti baptisteriyini buzishni buyurdi. Keyingi oʻn yilliklarda maydon uncha rivojlanmagan boʻlsa-da, Duomo qurilishi boshlanganligi sababli ikki bazilikadan biri – Santa Maria Maggiore buzib tashlandi. 1458-yilda Papa Pius II Francesco Sforza va Veneranda fabbrica del Duomo di Milanoga (Duomo qurilishiga mas’ul tashkilot) Duomoning ulugʻvorligiga mos keladigan kattaroq maydon yaratish maqsadida Santa Teclani buzishga ruxsat berdi. Gʻalati tomoni shundaki, ushbu bazilika keyingi yillarda qisman qayta tiklandi, ammo XVI asr oʻrtalarida yana butunlay buzib tashlandi.

Maydonda keyinchalik XVIII asr ikkinchi yarmida jiddiy oʻzgarishlar amalga oshirildi. Meʼmor Giuseppe Piermarini sobiq arengarioni tubdan qayta loyihalab, uni zamonaviy Qirollik saroyiga aylantirdi. Piermarinining qurilish rejasi natijasida Piazza del Duomoga tutash yana bir kichikroq maydon vujudga kelib, ochiq maydonli hudud yanada kengaydi.

XIX asrda maydonni yana qayta loyihalash uchun Avstriya imperatori Ferdinand I tomonidan meʼmor Gulio Beccaria taklif etildi. Beccarianing hududni rejalashtirishdagi asosiy hissasi soborning janubi-sharqida joylashgan va keyinchalik Fabbrica del Duomoning shtab-kvartirasi sifatida xizmat qilgan saroyni barpo etish boʻldi.

Maydonning rivojlanishidagi asosiy burilish nuqtasi Ikkinchi Italiya mustaqillik urushidan (1859) keyin yuz berdi. 1860-yilda shahar hukumati maydonni tubdan qayta loyihalash va qirol Vittorio Emanuele II sharafiga yangi asosiy prospekt barpo etish niyatini eʼlon qildi. Keyingi meʼmorchilik tanlovlari davomida yangi maydon rejasi asta‑sekin shakllandi. Oxir-oqibat, rekonstruksiya ishlari meʼmor Giuseppe Mengoniga topshirildi va qurilish 1865-yilda boshlandi. 1865–1873-yillarda Mengoni loyihasiga binoan maydon avvalo kengaytirildi (buning uchun butun bir Rebekkino mahallasi, shuningdek, mashhur ustunli inshoot – Coperto dei Figini buzib tashlandi), soʻngra koʻpgina zamonaviy diqqatga sazovor joylariga ega boʻldi. Ularga 1864–1867-yillarda qurilgan Galleria Vittorio Emanuele II arkadasi hamda maydonning janubiy va shimoliy chegaralarini belgilab turuvchi 2 ta Palazzi dei Portici (Portiko saroylari) kiradi.

Shu bilan birga, Mengonining ishlari muammosiz kechmadi. Qurilish uchun mas’ul boʻlgan kompaniya „City of Milan Improvements Company“ moliyaviy qiyinchiliklarga duch keldi va natijada Milan hukumati ishlarni oʻz zimmasiga olishiga toʻgʻri keldi. Galleria hududining ayrim qismlari Mengoni loyihasiga qatʼiy rioya qilish sharti bilan xususiy mulkdorlarga sotildi. 1875-yilda ikkala Portiko saroyi qurilishi nihoyat yakunlangach, loyiha doirasiga kiritilgan 2 ta gʻalaba arkasini barpo etish moliyaviy jihatdan yana mushkul boʼlib qoldi. Oxir-oqibat Mengoni ularning qurilishini shaxsan oʻzi moliyalashtirishga qaror qildi. 1877-yilda Mengoni vafot etganida arkalar ichidan faqat bittasi, yaʼni Galleriaga kirish qismidagi arka bitkazilgan edi, shundan keyin ikkinchi arkani qurish toʼxtatildi. Mengoni aynan Piazza del Duomoda ishlarni nazorat qilayotgan paytda toʻsinlardan qulab tushib halok boʻldi.

1896-yilda qirol Victor Emmanuel II haykali maydon markazida tantanali ravishda ochildi. Bu esa 1860-yilda shahar hokimiyati boshlab bergan rekonstruksiya ishlarining yakunlanishini anglatardi.

Maydondagi soʻnggi yirik oʻzgarishlar fashistlar davriga toʻgʻri keladi. Aynan oʻsha davrda Mengoni maydonning qarama‑qarshi tomonida, Galleriaga roʻbaroʻ qilib loyihalagan ikkinchi gʻalaba arkasi oʻrnida Arengario binosi qurildi. Arengarioning asosiy vazifasi mahalliy podesta Benito Mussoliniga xalq oldida nutq soʻzlash imkonini berish edi. Hozir esa u yerda XX asr sanʼatiga bagʻishlangan, buyuk Robert III asarlari namoyish etiladigan muzey joylashgan.

Bu yerda 2026-yilgi Qishki Paralimpiada oʻyinlarining yopilish marosimi boʻlib oʻtishi rejalashtirgan.