Pedro Urdemales
| Pedro Urdemales | |
|---|---|
| „Ispan va Lotin Amerikasi folklori“ obrazi | |
 Urugvaydagi „Pedro de Urdemalas“ spektakli afishasi (1967) | |
| Ilk bora koʻringan | XII asr (ogʻzaki anʼanalar), 1440-yil (adabiyot) |
| Muallif(lar) | Xalq ijodi |
| Qaysi asardan adaptatsiya qilingan | Miguel de Cervantes (1615) |
| Umumiy maʼlumotlar | |
| Toʻliq ismi | Pedro Urdemales |
| Laqabi | Pedro Malasartes |
| Irqi | Inson |
| Jinsi | Erkak |
| Kasbi | Hiylagar, daydi, sarguzashtchi |
| Jang uslubi | Ayyorlik va oʻtkir zehn |
| Kelib chiqishi | Ispaniya |
| Millati | Ispan |
Pedro Urdemales (ispancha: „Yovuz rejalarni amalga oshiruvchi Petr“) — Ispaniya hamda Lotin Amerikasi (ayniqsa Chili, Meksika va Gvatemala) xalq ogʻzaki ijodiga mansub afsonaviy personajdir. U folklor anʼanalarida hiylagar, trikster va har qanday vaziyatdan ayyorlik bilan chiqib ketuvchi oʻtkir zehnli qahramon sifatida tasvirlanadi. Braziliya, Portugaliya va luzofoniya (portugal tilida soʻzlashuvchi) madaniyatlarida u Pedro Malasartes (portugalcha: „Yomon sanʼatli Petr“) nomi bilan tanilgan[1].
Kelib chiqishi
Ushbu personajning ildizlari oʻrta asr ispan afsonalariga borib taqaladi. Unga oid eng qadimiy yozma manba XII asr oxiriga mansub aragoncha hujjatda uchraydi va u yerda qahramon „Pedro de Urdemalas“ nomi bilan atalgan. Pedro nafaqat sarguzasht qidiruvchi, balki ijtimoiy adolatni oʻziga xos tarzda (hiyla orqali) oʻrnatuvchi obraz hisoblanadi. U koʻpincha kibrli boylarni, ochkoʻz ruhoniylarni va adolatsiz hokimiyat vakillarini dogʻda qoldiradi[2].
Adabiyotdagi oʻrni
Pedro Urdemales haqida birinchi adabiy eslatma 1440-yilda Suero de Quiñones tomonidan yozilgan „Libro del paso honroso“ asarida uchraydi. Keyinchalik u ispan dramaturgiyasida oʻziga xos qahramon tipiga aylandi. Juan del Encina, Lope de Rueda va Juan de Timoneda kabi mualliflar oʻzlarining hajviy asarlarida (entremeses) ushbu obrazdan keng foydalanganlar.
Jahon adabiyotining yirik vakili, „Don Kixot“ asarining muallifi Miguel de Cervantes ushbu personajga bagʻishlangan „Pedro de Urdemalas“ nomli toʻliq sheʼriy komediya yozgan. Bu asar 1615-yilda „Ocho comedias y ocho entremeses“ (Sakkiz komediya va sakkiz intermediya) toʻplami tarkibida nashr etilgan[3]. Servantes talqinidagi Pedro hayotning turli jabhalarini koʻrgan va oxir-oqibat aktyorlik kasbini tanlagan murakkab shaxs sifatida gavdalanadi.
Madaniy taʼsiri
Lotin Amerikasida Pedro Urdemales haqidagi hikoyalar mahalliy madaniyat bilan qorishib ketgan. Xususan, Chilida u milliy folklorning eng sevimli qahramonlaridan biri hisoblanadi. U haqidagi latifalar va ertaklar avloddan-avlodga oʻtib kelmoqda. Pedro obrazi koʻpincha sodda dehqon qiyofasida boʻlsa-da, u dunyodagi eng aqlli va tadbirli insonlardan ham ustun keladi.
Uning xarakteri boshqa madaniyatlardagi hiylagar qahramonlarga, masalan, nemis folkloridagi Till Eulenspiegel, turk va oʻzbek folkloridagi Nasriddin Afandiga hamda shimoliy Amerika hindulari mifologiyasidagi Koyot (Coyote) obraziga qiyoslanadi.
Yana qarang
Manbalar
- ↑ „Veinte cuentos de Pedro Urdemales: Compilación - Ramón A. Laval“. www.librosmaravillosos.com. Qaraldi: 2020-yil 20-oktyabr.
- ↑ Correia, Paulo. „Les contes facétieux et anecdotes avec trickster au Portugal“. In: Estudis de Literatura Oral Popular. 2013, Núm. 2, pp. 89-96
- ↑ „Pedro Urdemales - Memoria Chilena, Biblioteca Nacional de Chile“. www.memoriachilena.gob.cl. Qaraldi: 2020-yil 20-oktyabr.
Qoʻshimcha oʻqish uchun
- Morillo, María Dolores. „Pedro de Urdemalas: del folclore a la literatura en los siglos XV-XVII“. Frankfurt a. M., Madrid: Vervuert Verlagsgesellschaft, 2023. pp. 83-120.