Pargali Ibrohim posho

Pargali Ibrohim posho
Pargalı Damat İbrahim Paşa
Usmoniylar imperiyasi bosh vaziri
Mansab davri 1523-yil – 1536-yilgacha
Monarx	Sulaymon I
Oʻtmishdoshi	Piri Mehmed posho
Vorisi	Ayas Mehmed posho
Shaxsiy maʼlumotlari
Tavalludi	6-noyabr 1493-yil Parga, Usmoniylar imperiyasi
Vafoti	15-mart 1536-yil(1536-03-15) (42 yoshda) Istanbul, Usmoniylar imperiyasi
Turmush oʻrtogʻi	Muhsine Xotun
Bolalari	Mehmedshoh bek

Ibrohim Posho (1493, Parga — 15-mart 1536, Istanbul) - Usmoniylar imperiyasining eng nomdor va turk davlati tarixida buyuk izlar qoldirgan davlat arbobi Sulaymon I ning Vaziri-Aʼzami va Xodicha Sultonning eri. U hozirgi Gretsiyada joylashgan Parga qishlogʻida tugʻilgan. Shu sababdan Pargali Ibrohim Paşa nomi bilan chaqirilgan. Shuningdek, I.Sulaymonga yaqin inson sifatida davlat mansablaridan yuqori pogʻonalarga koʻtarilgani uchun Maqbul Ibrohim Paşa nomi bilan tanilgan, ammo uning oʻlimidan keyin Maktul Ibrohim Paşa laqabi berilgan.

Yoshligi

Baʼzi bir tarix kitoblarida uning italyan yoki rumlik ekanligi aytiladi. Uning otasi baliqchi boʻlib oʻzi bolaligida dengiz qaroqchilari tomonidan oʻgʻirlab ketilgan va Onado'li yerlariga olib kelinib u yerda bir dul qolgan xotinga sotilgan. Oʻziga toʻq boy boʻlgan bu xotin Ibrohimning har tomonlama mukammal yetishishiga sababchi boʻlgan. Shu paytlarda Yovuz Salimning oʻgʻli Sulaymon hokimlik qilayotgan hududda, uning oʻzi bilan tanishgan. Baʼzi rivoyatlarga koʻra, Ibrohimning yaxshi skripka chalgani aytiladi va shu xususiyat ularning ilk tanishishiga sababchi boʻlgan.

Faoliyati

Vazir Ibrohim posho juda tez yuqori mansablarga koʻtariladi. Eng boshida Xosxona (hukmdorlarning alohida ish va yashash joyi) boshligʻi, keyinchalik esa Sulaymon I ning ishonchini qozongani hamda davlatdagi muvaffaqiyatlaridan soʻng tez fursatda Usmonli davlatining eng yuqori martabalariga erishdi. U Sadr-i azam (Bosh vazir), Anadolu va Rumeli beylarbeyi unvonlarini oldi. Shuningdek, Usmonli davlatining lashkarboshisi (serasker) martabasiga keldi. 1521-yilda Belgradning bosib olinishida, undan keyin 1522-yilda Rodos qamalida muhim oʻrin tutdi. Shundan soʻng sadr-i azam etib tayinlandi. Misrda chiqqan itoatsizlik qoʻzgʻolonining oldini oldi va u yerda tinchlikni saqladi. Shu bilan birga unga Misr beylarboyi unvoni ham berilib, u yerda bir qancha islohotlarni amalga oshirdi. Vengriyadagi Mohach jangida uning roli juda katta boʻldi va juda qisqa muddat ichida jangni gʻalaba bilan yakunladilar.Undan keyin davlat sharqida chiqqan alaviy-turkmanlar qoʻzgʻolonini bostirish uchun vazifalantirildi va uning olib borgan tadbirlari natijasida isyon bostirildi. Vena qamali bilan tugagan Ikkinchi Vengriya safariga ham chiqdi. Avstriya imperatorini Usmonli sadr-i azamiga tenglashtirgan 1533-yildagi Istanbul shartnomasini ham shaxsan oʻzi olib bordi. Bu kelishuv Ibrohim poshoning saʼy-harakatlari natijasida Usmonli davlati foydasiga hal qilindi. Safaviylarga qarshi urushda birinchi safda joy oldi va Tabriz shahri egallandi. Tabrizdan keyin Sulaymon I ning qoʻshinlari bilan birlashib, Bagʻdodni egallashdi.Ibrohim poshoning Usmonli davlatidagi kuch-qudrati alohida diqqatga sazovordir. U davlatning eng oliy maqomi boʻlmish lashkarboshi boʻlganida, oʻsha paytdagi davlat ramzi (suyurgʻol tugʻlari) 4 ta boʻlib, u 7 taga chiqarilgan va shu ramzlardan 6 tasi Ibrohimga berilgan. Hukmdor oʻziga faqat 1 ta ramzni qoldirib, u ham boʻlsa, islom xalifaligi ramzi boʻlgan. Uzoq vaqt davomida baʼzi manbalarda Ibrohim poshoning sulton Sulaymonning singlisi Hadicha Sulton bilan oila qurgani uning davlatda qudratli boʻlishiga yordam bergan deb hisoblangan. Biroq zamonaviy arxiv tadqiqotlari uning rafiqasi aslida Muhsine Xotun boʻlganini isbotladi. Ibrohim poshoning xorij tillarini va madaniyatini mukammal bilishi ham unga davlat boshqaruvida juda koʻp yordam bergan. Hozirgi davrga qiyos qilib aytiladigan boʻlsa, u Usmonli davlatining tashqi ishlar vaziri ham hisoblangan. Davlatning butun tashqi siyosat masalalari Ibrohim poshoning tamoman boshqaruvida boʻlgan.

O'limi

Tarixiy ma’lumotlarga qaraganda, Ibrohim poshoning oʻlimi bilan bogʻliq koʻplab sabablar ilgari surilgan. 1533-yilda Avstriya bilan tinchlik muzokaralari paytida chet el elchilariga imperiyaning qudrati toʻgʻrisida gapira turib, u oʻz kuchini quyidagicha ta’kidlagan:«Men bu buyuk davlatni boshqarayotgan odamman. Hamma kuch mening qoʻlimda. Men viloyatlarni beraman, men xohlaganim boʻladi, xohlamaganim boʻlmaydi. Hatto buyuk sulton ham biror narsani qilmoqchi boʻlsa, mening muhrimsiz hech nima qila olmaydi. Chunki harbiy kuch, tinchlik va urush oʻrnatish, gʻazna — hammasi mening qoʻlimda».Ushbu soʻzlardan Ibrohim poshoning hokimiyatga boʻlgan ambitsiyasi va kibri shu darajaga yetganini tushunish qiyin emas. Ayniqsa, Iroqayn yurishi paytida posho oʻzini «Serasker Sulton» deb atay boshlashi sulton bilan munosabatlarining sovij ketishiga olib keldi. Shuningdek, yurish davomida bosh daftardor Iskandar Chalabiyning qatl etilishi va keyinchalik uning begunohligi ma’lum boʻlishi sultonni undan butunlay uzoqlashtirgan asosiy sabablardan biri deb taxmin qilinadi.Koʻpgina tarixchilar xorijiy elchilarning esdaliklariga tayanib, Ibrohim poshoning oʻzbilgandeklik bilan yakka tartibda koʻp qarorlar qabul qilgani Sulton Sulaymonni xavotirga solganini ta’kidlashadi. Shu sababli, u 1536-yil 15-mart kechasi shaxsan sultonning buyrugʻi bilan Topkapi saroyida boʻgʻib oʻldirilgan. Bundan tashqari, Xurram Sulton oʻz oʻgʻillarining taxtga oʻtirishi uchun eng katta toʻsiq deb bilgan hamda Shahzoda Mustafoni ashaddiy qoʻllab-quvvatlagan Ibrohim poshoni yoʻq qilishda va uning qatl etilishida sahna ortida katta rol oʻynagani haqida kuchli taxminlar mavjud.

Bunyodkorlik ishlari

13 yil bosh vazirlik qilgan Ibrohim posho Istanbul, Makka,Selenik, Hezergrad, Kavalada masjid, maktab,madrasa, hammom, chashmaqurdirgan. Bugungi kunda poshoning saroyi Turk-islom muzeyi sifatida ish olib bormoqda.