Ozariy yoxud Ozarbayjonning qadimgi tili
| Asl nomi | آذری یا زبان باستان آذربایجان (Azari, ya Zaban-e Bastan-e Azarbaijan) |
|---|---|
| Muallif(lar) | Ahmad Kasraviy |
| Mamlakat | Eron |
| Til | Fors tili |
| Janr(lar)i | Tarixiy va tilshunoslik tadqiqoti |
„Ozariy yoxud Ozarbayjonning qadimgi tili“ (forscha: آذری یا زبان باستان آذربایجان, Azari, ya Zaban-e Bastan-e Azarbaijan) — eronlik nufuzli tarixchi, tilshunos va huquqshunos Ahmad Kasraviy tomonidan 1925-yilda yozilgan va nashr etilgan fundamental ilmiy asar. Ushbu kitob Ozarbayjon mintaqasining qadimgi tili turkiy til emas, balki hind-yevropa tillari oilasining eroniy butogʻiga mansub boʻlgan „ozariy tili“ (pahlaviy tiliga yaqin til) boʻlganligini tarixiy, leksik va geografik dalillar asosida isbotlab bergan ilk yirik ilmiy tadqiqot hisoblanadi[1].
Yozilish tarixi va ahamiyati
Ahmad Kasraviy oʻzining tadqiqotlarigacha, Ozarbayjon mintaqasida soʻzlashiluvchi tilning kelib chiqishi masalasi turli tortishuvlarga sabab boʻlayotgan edi. Mintaqaning hozirgi aholisi turkiy tilda (ozarbayjon tilida) gaplashsa-da, qadimgi arab va fors manbalari bu hududning tili „ozariy“ (al-azariyya) degan nom bilan atalishini va u fors tiliga oʻxshash ekanligini qayd etishgan edi[2].
Kasraviy oʻrta asr islom geograflari va sayyohlari, jumladan, Yoqut Hamaviy, Al-Masʼudiy, Istaxriy va Ibn Havqal asarlaridagi maʼlumotlarni chuqur tahlil qildi. Shuningdek, u Safaviylar davrigacha boʻlgan mahalliy shoirlarning (masalan, Qatran Tabriziy, Shayx Safiuddin Ardabiliy) asarlarida uchraydigan, fors tiliga yaqin, ammo oʻziga xos dialektik xususiyatlarga ega boʻlgan sheʼrlar va jumlalarni toʻpladi[3].
Kitobning asosiy mazmuni
Asarning bosh gʻoyasi quyidagi ilmiy xulosalarga tayanadi:
- Ozarbayjon mintaqasining tub aholisi azaldan eroniy xalq boʻlgan va ular eroniy tillar guruhiga kiruvchi oʻziga xos „ozariy“ tilida soʻzlashgan.
- Bu til hozirgi Eronning shimoli-gʻarbida saqlanib qolgan tolish, tati, kurd va gilon tillari bilan yaqin qarindoshdir[4].
- Mintaqaga turkiy qabilalarning (saljuqiylar, moʻgʻullar va oʻgʻuzlar) XI asrdan boshlab kirib kelishi natijasida demografik va lisoniy vaziyat oʻzgara boshlagan. Turklashuv jarayoni asrlar davom etgan va asosan Safaviylar hukmronligi davrida (XVI asr) yakuniga yetgan. Natijada qadimgi eroniy ozariy tili oʻrnini hozirgi turkiy ozarbayjon tili egallagan.
Kasraviy oʻz kitobida qadimgi tilning hozirgi turkiy dialektlarda, shuningdek, joy nomlarida saqlanib qolgan yuzlab soʻzlarni va grammatik qoldiqlarni misol qilib keltirgan.
Ilmiy jamoatchilikning munosabati
„Ozariy yoxud Ozarbayjonning qadimgi tili“ kitobi nashr etilgach, Eron va jahon sharqshunosligida katta inqilob qildi. Jahonga mashhur sharqshunoslar, jumladan Vasiliy Bartold va Vladimir Minorskiy bu asarni yuksak baholashdi. Xususan, Minorskiy bu kitob Eron tilshunosligi uchun katta kashfiyot boʻlganini va Kasraviyning metodologiyasi mukammal ekanini taʼkidlagan[5].
Ushbu tadqiqoti uchun Ahmad Kasraviy Eron hukumatining nufuzli ilmiy mukofotlariga sazovor boʻlgan va Tehron universitetiga professor etib taklif qilingan. Hozirgi kunda ham Kasraviyning bu kitobi Eron tarixi va tilshunosligi boʻyicha eng muhim, ishonchli akademik manbalardan biri sifatida butun dunyo universitetlarida oʻqitiladi.
Manbalar
- ↑ Elton L. Daniel. Society and Culture in Qajar Iran. Costa Mesa: Mazda Publishers, 2002 — 318-bet.
- ↑ Ahmad Kasraviy. آذری یا زبان باستان آذربایجان (Ozariy yoxud Ozarbayjonning qadimgi tili). Tehron: Tehran University Press, 1925 — 12-15-bet.
- ↑ Vladimir Minorsky (1960). „Azarbaijan“. Encyclopaedia of Islam. 1-jild (2-nashr). 188–191-bet.
- ↑ Ehsan Yarshater. The Iranian Language of Azerbaijan. London: Routledge, 1989 — 238-bet.
- ↑ Abbas Amanat (2008). „Ahmad Kasravi and the Purification of Persian“. Iranian Studies. 415-bet.
{{cite magazine}}: Cite magazine requires|magazine=(yordam)