Ozarbayjon faunasi
Ozarbayjon faunasi mamlakat hududidagi turli mahalliy ekotizimlarda yashovchi hayvonot dunyosi vakillaridan tarkib topgan. Bular qatoriga oʻrmon, togʻ, subalp va alp mintaqalari (Katta va Kichik Kavkaz, Tolish togʻlari), dengiz va sohilboʻyi hududlari, turgʻun va oqar suvlar, suv-botqoq ekotizimlari, shuningdek pasttekisliklar va choʻl hududlari kiradi. Mamlakat ichida hayvonlarning yashash muhiti nihoyatda xilma-xildir. Ayrim turlar maxsus qoʻriqlanadigan hududlarda (koʻllar, togʻli rayonlarning ayrim qismlarida) yashaydi, boshqa turlar esa deyarli butun mamlakat boʻylab tarqalgan. Hayvonot dunyosini muhofaza qilish maqsadida Ozarbayjonda bir qator davlat qoʻriqxonalari tashkil etilgan hamda moʻynali va tuyoqli hayvonlarni ovlash boʻyicha qatʼiy qoidalar joriy etilgan.
Ozarbayjon bir nechta zoogeografik mintaqalar tutashgan hududda joylashgan. Shu sababli bu yerda Eron, Markaziy Osiyo va Oʻrta yer dengizi havzasi mamlakatlaridan kirib kelgan ayrim hayvon turlari mahalliy tabiat sharoitiga moslashib, respublika faunasini boyitgan. Tabiiy sharoitlarning rang-barangligi tufayli Ozarbayjon Respublikasi hududida hayvonot olami juda xilma-xil boʻlib, u 101 tur sutemizuvchi, 365 tur qush, 52 tur sudralib yuruvchi, 10 tur amfibiya, 101 tur baliq, qariyb 25 ming tur hasharot, 1000 dan ortiq tur oʻrgimchaksimonlar, 181 tur mollyuska (salyangoz), 360 tur qisqichbaqasimonlar hamda oʻsimlik parazitlari hisoblangan 40 tur nematodlarni oʻz ichiga oladi. Sutemizuvchilarning 101 turidan 13 tasi hasharotxoʻrlar, 28 tasi qoʻrshapalaklar, 29 tasi kemiruvchilar, 2 tasi quyonlar oilasiga mansub, 19 tasi yirtqichlar, 9 tasi tuyoqlilar va 1 turi boshoyoqlilar guruhiga kiradi[1]. Ozarbayjon hududida oʻsimlik va hayvonlarning 100 dan ortiq turi endemik hisoblanadi[2].
Umumiy taʼrif
Tekislik hududlarda quyon, boʻri, tulki, jayron kabi sutemizuvchilar keng tarqalgan. Sudralib yuruvchilardan botqoq toshbaqasi, Kaspiy va Oʻrta yer dengizi toshbaqalari, yoʻl-yoʻl kaltakesak, oddiy va suv iloni, shuningdek ilonlar (jumladan, koʻlborilon) uchraydi.
Kura va Araz daryolari vodiylarida yovvoyi choʻchqa, yelik, boʻrsiq va shoqol yashaydi. Togʻli hududlarda asl bugʻu, Dogʻiston turi, togʻ echkisi (serna), bezoar echkisi, ayiq, silovsin, oʻrmon mushugi uchraydi; ayrim joylarda muflon va leopard ham qayd etilgan. Dogʻli kiyik, saygʻoq, yenotsimon it, Amerika yenoti, nutriya va skuns mamlakatga keyinchalik keltirilgan (introduksiya qilingan). Qushlar dunyosi nihoyatda rang-barang boʻlib, qirgʻovul, kaklik, qoraqush, oʻrdak, gʻoz, oqqush, qaldirgʻoch, birqozon, flamingo, qoravoy kabi turlar mavjud; ularning koʻpchiligi qishlash uchun Ozarbayjonga uchib keladi.
Ozarbayjon Qizil kitobiga 108 tur hayvon kiritilgan boʻlib, ular orasida 14 tur sutemizuvchi, 36 tur qush, 13 tur amfibiya va sudralib yuruvchi, 5 tur baliq hamda 40 tur hasharot mavjud.
Ozarbayjonda Archasimon veronika (Veronica), Aulacopone relicta, Agelescape caucasica va boshqa noyob endemiklar turlar mavjud.
Umuman olganda, Ozarbayjon hayvonot dunyosi juda boy: bu yerda 97 tur sutemizuvchi, 357 tur qush, 67 tur sudralib yuruvchi va amfibiya, 97 tur baliq hamda 15 mingdan ortiq umurtqasiz hayvonlar qayd etilgan.
Ozarbayjon faunasining ramzi – Qorabogʻ oti hisoblanadi. U tezkorligi bilan ajralib turadigan chopqir, dasht oti boʻlib, faqat Ozarbayjon hududida uchraydi. Qorabogʻ oti nomi shu nomdagi mintaqadan olingan[3].
Qushlar
Ozarbayjonda taxminan 60 ta oilaga mansub 363 tur qush qayd etilgan. Ular orasida burgutlar va flamingolar kabi yirik qushlardan tortib, asalxoʻrlar, kulrang qushlar, bekaslar, oʻrdaklar, gʻozlar va oqqushlar kabi rang-barang va mayda turlarigacha uchraydi.
Qush turlarining qariyb 40 foizi Ozarbayjon hududida yil davomida yashaydi, 27 foizi esa qishlovchi qushlardir. Ozarbayjonda qish nisbatan iliq va yumshoq boʻlgani sababli, shimoliy hududlardan koʻplab qushlar qishlash uchun bu yerga koʻchib keladi. Oqqush, gʻoz, oʻrdak va flamingo kabi suv qushlari asosan botqoqliklarda, dengiz boʻyi va ichki suv havzalarida toʻplanadi[4].
Ozarbayjon hududi Sharqiy Yevropa va Gʻarbiy Sibirda uya quradigan koʻchmanchi qushlarning Janubiy va Sharqiy Afrika, Janubi-gʻarbiy Osiyo tomonga va ortga qaytish yoʻllarida muhim migratsiya yoʻlagi hisoblanadi[5].
Burgutning tarqalish areali cheklangan qushlardan biri boʻlib, asosan baland togʻlarda uchraydi. Kavkaz quri Kichik va Katta Kavkazning subalp mintaqalarida uchratiladi. Yashilbosh oʻrdak esa Kaspiy dengizi sohillari va respublikaning ichki suv havzalarida keng tarqalgan[6].
2024-yil oktyabr holatiga koʻra, Ozarbayjon hududida 704 022 nafar koʻchmanchi qush qayd etilgan boʻlib, ularning 42 foizi mamlakatning shimolida, 37 foizi janubida, 14 foizi markaziy qismida va 7 foizi gʻarbiy hududlarda kuzatilgan[5].
Baliqlar
Mamlakatning chuchuk suv havzalari va Kaspiy dengizida 97 tur baliq uchraydi. Umuman olganda, suv ekotizimlarida 15 mingdan ortiq umurtqasizlar turi ham qayd etilgan. Baliqlarning katta qismi Kura daryosi, uning atrofidagi koʻllar hamda Mingəçevir suv omborida toʻplangan. Baliqlarning aksariyati anadrom yoki yarim anadrom turlarga mansub boʻlib, ularning yosh davri shoʻr suvda oʻtadi, voyaga yetgach esa koʻpayish uchun chuchuk suv havzalariga koʻchib oʻtadi.
Anadrom baliqlar orasida eng qimmatli turlar – losos, osyotr va beluga hisoblanadi. Osyotrsimon baliqlarning goʻshti va ayniqsa ikrasi juda yuqori baholanadi. Bundan tashqari, Ozarbayjon suv havzalarida laqqa, sazan, kutum (Rutilus kutum) va boshqa iqtisodiy ahamiyatga ega baliq turlari ham mavjud.
Seld (selyodka) kabi baliqlar asosan Kaspiy dengizida ovlanadi. Kura daryosida bir qator gidrotexnik inshootlarning qurilishi, shuningdek Kaspiy dengizi suvlarining ifloslanishi qimmatbaho baliq turlari sonining keskin kamayishiga olib kelgan.
Baliq zaxiralarini tiklash va turlar sonini koʻpaytirish maqsadida melioratsiya va baliqchilik ehtiyojlari uchun uchta inkubatoriya – Kuragʻzi, Alibayramli va Kura tajriba osyotr inkubatoriyalari ishga tushirilgan.
1970-yillarda Ozarbayjonda ikkita yangi baliq turi – Pseudorasbora parva va koreys sharpbelly aniqlangan. Sharpbelly daryo baliği boʻlib, Kura va Araz daryolarida, Lankaron mintaqasi daryolarida hamda Mingachevir suv omborida uchraydi. Ular, shuningdek, Kaspiy dengizining Ozarbayjon sektorida – Apsheron yarim orolidan Astara tumanigacha boʻlgan hududlarda ham kuzatiladi[3].
Sutemizuvchilar
Ozarbayjonda sutemizuvchilarning taxminan 107 turi qayd etilgan. Naxichevan hududi va Katta Kavkazning gʻarbiy yon bagʻirlarida uchraydigan kavkaz togʻ echkilari hamda gʻarbiy kavkaz muflonlari mashhur turlardandir.
Jayronlar Kavkazdagi eng noyob va eng chaqqon sutemizuvchilardan hisoblanadi. Ular Shirvon davlat qoʻriqxonasi, shuningdek Bendovan va Korchey hududlarida uchraydi. 2010-yildan buyon jayronlarni qayta joylashtirish (reintrroduksiya) loyihasi amalga oshirilmoqda. Loyiha jayronlarning tarixiy arealini tiklashni maqsad qilgan. Jayronlar Ozarbayjon milliy bogʻlaridan Acınohur dashtiga chiqarib yuborilmoqda. 2023-yil kuziga kelib ushbu dashtdagi jayronlar soni 335 boshga yetgan. Umuman olganda, reintrroduksiya dasturi doirasida 370 ta jayron tabiatga qoʻyib yuborilgan. Jayronlar, shuningdek, Gax davlat buyurtma qoʻriqxonasining Ahar-bahar hududiga ham chiqarilmoqda[7].
2014-yilda toʻrt yillik reintrroduksiya dasturi doirasida 150 ta jayron Kavkazdagi tarixiy yashash hududlariga qaytarilgan.
Kavkaz togʻ echkisi Kavkazning baland togʻli hududlarida yashaydi. Bu yerda havo siyrak, yirtqichlar esa kam uchraydi. Uy echkilariga nisbatan kavkaz togʻ echkisining juni juda qalin boʻlib, u sovuq togʻ iqlimiga yaxshi moslashgan[8].
Kavkaz mufloni – yovvoyi qoʻy turi boʻlib, uy qoʻylariga qaraganda ancha yirikdir. Muflonlar tekisliklarda yashaydi va yil boʻyi oʻtlay oladi. Ularning oyoqlari uzun va mushaklari rivojlangan boʻlib, bu ularga tez va chaqqon harakatlanish imkonini beradi.
Kavkaz leopardi dunyodagi eng noyob hayvonlardan biridir. Ular Janubiy Kavkaz togʻlarida, Zangezur tizmasida va Talish togʻlarida uchraydi. Noqonuniy ov tufayli kavkaz leopardlari yoʻqolib ketish xavfi ostida qolgan.
Ozarbayjonning shimolida tabiiy chegara boʻlib xizmat qiluvchi Katta Kavkaz faunasi nihoyatda boy. Bu hududda ris, kavkaz qoʻngʻir ayigʻi, yovvoyi mushuk, boʻrsiq, tosh suvsari, qizil bugʻu, serna, sharqiy kavkaz togʻ echkisi, kavkaz sinchqoni va dala sichqonlari kabi sutemizuvchilar yashaydi.
Apsheron yarim orolida joylashgan Apsheron milliy bogʻi jayronlari va Kaspiy tyulenlari bilan mashhur. Boku hududida dala sichqoni va kulrang xomyak keng tarqalgan. Gobustan, Qizilağaç va Shirvon milliy bogʻlarida shoqollar, boʻrilar, tulkilar, marmar suvsarlar, quyonlar, choʻl mushugi, oltin shoqol, yovvoyi choʻchqa hamda Yevrosiyo suv sichqoni uchraydi[8][9].
Talish togʻlari qalin oʻrmonlar bilan qoplangan boʻlib, bu yerda Kaspiy yerqazari, qaragʻay dala sichqoni, Girkon dala va oʻrmon sichqonlari, janub oqdumli tipratikani, gʻarbiy barbatella koʻrshapalaklari, shuningdek hind jayrasi tarqalgan. Mazkur hududda Girkon milliy bogʻi joylashgan.
Naxichevan Avtonom Respublikasi noyob sutemizuvchilar va sudralib yuruvchilar bilan mashhur. Bu yerda makedon sichqoni, Vinogradov sichqoni va fors sichqoni nisbatan keng tarqalgan. Pallas mushugi esa mintaqadagi eng noyob hayvon hisoblanadi.
Oʻtmishda Ozarbayjon hududida zubrlar yashagan, biroq ular butunlay qirilib ketgan. Kavkazdagi soʻnggi zubr 1927-yilda oʻldirilgan. Shunga qaramay, Ozarbayjonda zubrlar yashashi uchun qulay tabiiy sharoit mavjud. 2012-yil oxiridan boshlab „Ozarbayjonda zubrlarni qayta koʻpaytirish“ dasturi amalga oshirilmoqda. Şahdağ milliy bogʻining Ismoillicha sektorida 305 gektar maydonda zubrlarni koʻpaytirish majmuasi barpo etilgan. Moslashuv davridan soʻng zubrlar yovvoyi tabiatga chiqariladi.
2019-yil may oyidan boshlab zubrlarni Ozarbayjonga olib kelish ishlari yoʻlga qoʻyildi. Ular Germaniya (jumladan Fridrichsfelde hayvonot bogʻi) va Chexiyadan keltirilgan. Dastlab 46 ta zubr olib kelingan boʻlib, keyinchalik tugʻilish hisobiga ularning soni 72 taga yetgan[10][11].
2026-yil yanvar oyida Berlin shahridagi Fridrichsfelde hayvonot bogʻidan Ozarbayjonga yana 12 ta zubr yuborildi. Shuningdek, Bad Berleburg shahridan 6 ta zubr keltirildi.
Manbalar
- ↑ „Azerbaijan - Fauna“. www.azerbaijan.az. 2018-yil 11-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 16-dekabr.
- ↑ Сулейманова Г. Богатство природы Азербайджана // Зеркало. — 25 октября 2013. Архивировано 22 iyun 2017 года.
- ↑ 3,0 3,1 „Azerbaijan - Животный Мир“. 2019-yil 29-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 30-may.
- ↑ „Azerbaijan - Fauna“. 2018-yil 11-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 16-dekabr.
- ↑ 5,0 5,1 „По итогам зимнего учета перелетных птиц в Азербайджане зарегистрировано более 704 тысяч особей“ (ru). Azertag (2024-yil 12-oktyabr).
- ↑ „Azərbaycanın heyvanlar aləmi“ (az). Azərbaycan Coğrafiya Cəmiyyəti. 2017-yil 17-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 16-dekabr.
- ↑ „Еще 8 джейранов выпущены в Аджынохурскую степь“ (ru). Azertag (2024-yil 6-mart). 2024-yil 6-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 11-mart.
- ↑ 8,0 8,1 „Azerbaijan Nature: brief description of flora and fauna of the country“. 2017-yil 15-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 22-aprel.
- ↑ „Источник“. 2018-yil 30-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 22-aprel.
- ↑ „В Исмаиллы прошел лагерь «Вернем зубров в нашу природу!» - ФОТО“ (ru). Day.Az (2025-yil 3-noyabr). Qaraldi: 2025-yil 4-noyabr.
- ↑ „Из Германии в Азербайджан отправлены 18 зубров - ФОТО“ (ru). Day.Az (2026-yil 29-yanvar). Qaraldi: 2026-yil 30-yanvar.