Kontent qismiga oʻtish

Ovoz yozuviga boʻlgan mualliflik huquqi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Intellektual mulk
Tegishli mavzular
Yuqori toifalar:
Mulk and Mulk huquqi
Standart mualliflik huquqi belgisi (©) va ovoz yozuvi mualliflik huquqi belgisi (℗) aks etgan kompakt disk.

Ovoz yozuviga (fonogrammaga) boʻlgan mualliflik huquqi — bu audioyozuvda mujassamlashgan asosiy musiqiy, adabiy (matnli) yoki dramatik asarning oʻzidan alohida boʻlgan, yozib olingan audioyozuvning oʻziga nisbatan mualliflik huquqidir[1]. Mualliflik huquqining ushbu turi koʻpincha audioyozuvining mualliflik huquqi belgisi — ℗ (aylana ichidagi P harfi) bilan ifodalanadi.

1971-yildagi fonogrammalar boʻyicha Jeneva konvensiyasi davlatlar uchun ovoz yozuvlarini (konvensiyada bular „fonogrammalar“ deb yuritiladi) milliy mualliflik huquqi va turdosh huquqlar tizimiga kiritish uchun xalqaro huquqiy asos boʻlib xizmat qiladi. Koʻpgina umumiy huquq (ingliz-amerika huquqi) tizimidagi mamlakatlar, jumladan, AQSh va Buyuk Britaniya ovoz yozuvlarini oʻzlarining anʼanaviy mualliflik huquqi rejimlari doirasida himoya qiladi. Boshqa davlatlar esa ijrochilar va fonogramma ishlab chiqaruvchilarga maxsus turdosh huquqlar tizimi orqali himoya taqdim etadi.

Mualliflik huquqi obyekti boʻla oladigan audioyozuvlar sirasiga yozib olingan musiqalar, radioeshittirishlar, audiokitoblar, telefon soʻzlashuvlari yozuvlari va podkastlar kiradi. Musiqa sanoatida audioyozuvga boʻlgan mualliflik huquqi koʻpincha musiqiy kompozitsiyaga (musiqa va matnga) nisbatan huquq egalaridan (yaʼni bir yoki bir nechta qoʻshiq mualliflari yoxud nashriyotlardan) alohida boʻlgan boshqa bir tuzilmaga (masalan, ovoz yozish yorligʻiga yoki ijrochi artistning oʻziga) tegishli boʻladi.

Atamalar

Ovoz yozuvi

Umumiy qoidaga koʻra, ovoz yozuvi — bu inson ovozi, musiqiy asboblar yoki boshqa manbalar tomonidan ishlab chiqarilgan tovushlar ketma-ketligining yozib olinishi hisoblanadi. Amaliyotda koʻplab ovoz yozuvlari ijrochi artistning vokal yoki musiqiy ijrosini oʻzida mujassam etadi va ular ijro etilayotgan musiqiy, adabiy yoki dramatik asarlardan alohida, mustaqil asarlar sifatida koʻrib chiqiladi. Biroq, hamma ovoz yozuvlari ham boshqa asarlarning ijrosidan iborat boʻlavermaydi. Masalan, qushlar sayrashining tabiiy sharoitda yozib olingan audioyozuvida inson ijrosi mavjud emas, lekin u baribir ovoz yozuvi hisoblanadi.

Ovoz va audioyozuv tushunchasi turli mamlakatlarning mualliflik huquqi qonunchiligida turlicha taʼriflanadi. Masalan, AQSh va Kanada qonunchiligiga koʻra, kinofilmlar va boshqa audiovizual asarlarga (Kanadada kinematografiya asarlari) hamrohlik qiluvchi tovushlar (saundtreklar/fonlar) ovoz yozuvlari taʼrifidan mustasno qilingan. AQSh qonunchiligi, shuningdek, ovoz yozuvlarini ushbu yozuvlar muhrlanishi mumkin boʻlgan moddiy obyektlar, yaʼni audioyozuv tashuvchilardan (raqamli fayllar, disklar va b.) farqlaydi. Asos qilib olingan adabiy, dramatik yoki musiqiy asarning oʻzi ham, uning ovoz yozuvi ham audioyozuv tashuvchida muhrlanishi mumkin boʻlgan alohida asarlar hisoblanadi[1].

Fonogramma

Xalqaro shartnomalarda va AQShdan tashqari koʻplab mamlakatlarda „ovoz yozuvi“ atamasi oʻrniga „fonogramma“ atamasi qoʻllanadi[2]. Birinchi marta 1961-yilda imzolangan Rim konvensiyasiga binoan, fonogramma — „ijro tovushlarining yoki boshqa tovushlarning har qanday mutloq audio (eshitish) shaklidagi yozib olinishi“ deb taʼriflanadi[3]. Xuddi shu taʼrif 1971-yildagi Jeneva fonogrammalar konvensiyasida ham qoʻllangan[4]. Butunjahon intellektual mulk tashkilotining ijrolar va fonogrammalar boʻyicha shartnomasida esa fonogrammaga quyidagicha taʼrif berilgan: „kinematografiya yoki boshqa audiovizual asarga kiritilgan yozib olish shakllaridan mustasno ravishda, ijro tovushlarining yoki boshqa tovushlarning, yoxud tovushlar ifodasining yozib olinishi“[5].

„Fonogramma“ atamasi, shuningdek, Yevropa Ittifoqining mualliflik huquqiga oid direktivalarida hamda Yaponiya va Janubiy Koreya kabi davlatlarning milliy qonunlarining rasmiy inglizcha tarjimalarida ham qoʻllanadi[6][7][8][9].

Tarixi

Ovoz yozuviga boʻlgan mualliflik huquqining joriy etilishi

Buyuk Britaniyaning 1911-yildagi „Mualliflik huquqi toʻgʻrisida“gi qonuni tarixda birinchi marta mualliflik huquqi himoyasini ovoz yozuvlariga ham tatbiq etdi.

1960-yillarda AQSh shtatlari ovoz yozuvlarini ruxsatsiz koʻpaytirish va sotishni jinoiy javobgarlikka tortuvchi qonunlarni qabul qila boshladi. Nyu-York 1967-yilda audioqaroqchilikka qarshi qonun qabul qilgan birinchi shtat boʻldi; 1968-yilda Kaliforniya ham ushbu yoʻldan bordi. AQSh Kongressi 1971-yil 15-noyabrda „Ovoz yozuvlariga oid tuzatish“ni qabul qilib, ovoz yozuvlarini birinchi marta federal mualliflik huquqi himoyasi ostiga oldi. Ushbu qonun 1972-yil 15-fevraldan kuchga kirdi va aynan shu sanada yoki undan keyin yaratilgan ovoz yozuvlarini himoya qildi. Mazkur qonunga koʻra, mualliflik huquqi egalari ovoz yozuvini koʻpaytirish, tarqatish va uning asosida hosila asarlar yaratish boʻyicha eksklyuziv huquqqa ega boʻldilar; biroq, koʻpaytirish va hosila asarlar yaratish huquqlari faqat yozuvdagi real tovushlarni aynan nusxalash holatlari bilan cheklangan edi. Qonun ovoz yozuvlarini ommaviy ijro etish boʻyicha hech qanday eksklyuziv huquqni joriy etmadi. 1972-yil 15-fevralgacha yozib olingan ovoz yozuvlari esa federal mualliflik huquqi qonunchiligi bilan emas, balki shtat darajasidagi qonunlar bilan himoyalanganicha qoldi.

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 Copyright Law Revision (House Report No. 94-1476) . United States House of Representatives. 3 September 1976. 55-56-bet — Vikimanba. „As defined in section 101, copyrightable 'sound recordings' are original works of authorship comprising an aggregate of musical, spoken, or other sounds that have been fixed in tangible form. The copyrightable work comprises the aggregation of sounds and not the tangible medium of fixation. Thus, 'sound recordings' as copyrightable subject matter are distinguished from 'phonorecords' the latter being physical objects in which sounds are fixed. They are also distinguished from any copyrighted literary, dramatic, or musical works that may be reproduced on a 'phonorecord.'“
  2. ↑ Peters, Marybeth „Ensuring Artists Fair Compensation: Updating the Performance Right and Platform Parity for the 21st Century“. Copyright.gov. United States Copyright Office (2007-yil 31-iyul). Qaraldi: 2025-yil 9-sentyabr.
  3. ↑ International Convention for the Protection of Performers, Producers of Phonograms and Broadcasting Organisations . WIPO. October 26, 1961 — Vikimanba.
  4. ↑ Convention for the Protection of Producers of Phonograms Against Unauthorized Duplication of Their Phonograms . WIPO. October 29, 1971 — Vikimanba.
  5. ↑ „WIPO Performances and Phonograms Treaty (WPPT)“. WIPO Lex. WIPO. Qaraldi: 2025-yil 9-sentyabr.
  6. ↑ „Council Directive 93/98/EEC of 29 October 1993 harmonizing the term of protection of copyright and certain related rights“. EUR-Lex. European Union (1993-yil 29-oktyabr). Qaraldi: 2025-yil 14-sentyabr.
  7. ↑ „Consolidated text: Directive 2006/116/EC of the European Parliament and of the Council of 12 December 2006 on the term of protection of copyright and certain related rights (codified version)“. EUR-Lex. European Union (2011-yil 27-sentyabr). Qaraldi: 2025-yil 13-sentyabr.
  8. ↑ „Section 1. General Provisions“. Chapter 3. Neighboring Rights. Korea Copyright Commission. Qaraldi: 2025-yil 26-oktyabr.

Havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Ovoz_yozuviga_boʻlgan_mualliflik_huquqi&oldid=684675" dan olindi