Orozbak uulu Sagimbay
Sagimbay Orozbakov (1868–1930) — qirgʻiz manaschi, yaʼni Manas dostonini yoddan aytuvchi. Uning mashhur Manas varianti nufuzli va toʻliq holatda ilk bor 2010-yilda nashr etilgan. U asarda bosh qahramonning butun hayotini qamrab olgan birinchi nashr edi[1].
Tarjimai holi
Orozbakov oʻzidan avvalgi manaschi Tınıbek Japıy uulu qoʻlida tahsil olgan. Qirgʻiz tarixchisi Belek Soltonoyev 1908-yilda Orozbakovning chiqishini oʻz koʻzi bilan koʻrgan. 1916-yil voqealari chogʻida u Shinjonga qochib ketadi va u yerda, 1917-yilda, Jüsüpakun Apay bilan aytishda qatnashadi[2]. Orozbakov har ikkala chiqishida ham uslubi va aniqligi borasida tanqidlarga uchragan[3].
Manasni yozib olish, 1922–1926
„Manas“ning uzun yozilgan varianti bir qator muhim yangiliklarni oʻz ichiga oladi. Orozbakov avvalgi qissa (hikoya) atamasini tarix atamasi bilan almashtirgan birinchi shaxs boʻlgan[4], shuningdek, yangi ilmiy-maʼlumotlarni kiritgan[5] va afsonaviy joylarni haqiqiy geografik manzillar sifatida tasvirlagan[6]. U birinchi boʻlib Manasni aniq ravishda qirgʻiz sifatida taʼriflagan. Orozbakov matnida umumturkiylik va umumislomchilik gʻoyalari ham mavjud. Ushbu yangiliklar, ehtimol, homiysi Kayum Miftakovni rozi qilish maqsadida kiritilgan boʻlishi mumkin. Qizigʻi shundaki, natijada Orozbakov va Manas sovet davrida Inqilobgacha boʻlgan qirgʻiz jamiyatining timsoli sifatida koʻrilgan[7].
Mazkur variant qoʻlyozmalari Qirgʻiziston Respublikasi Fanlar milliy akademiyasida saqlanadi[8].
Merosi
Manasning tugʻilishi kabi boblar[9] Abdurahmonovning „Manas turkumi“da nashr qilingan. Sovet davridagi tarjima uslublari Semyon Lipkinga dostonning ayrim qismlarini qayta ishlangan holda nashr etish[10] (va oʻz novellasi uchun material olish)[11] imkonini berdi. Ruscha tarjima esa Moris Bovraning Homer[12] va umuman epik poeziyani[13] qiyosiy oʻrganishida qoʻllanilgan.
Urushdan keyingi davrda Manasga nisbatan mafkuraviy tanqidlar va unga Muxtor Avezov kabi olimlar tomonidan berilgan himoya natijasida Orozbakov variantini oʻz ichiga olgan, siyosiy jihatdan maqbul „muvofiqlashtirilgan“ versiyaga ehtiyoj tugʻildi[14]. Qayta ishlangan variant 1958–1962-yillarda nashr etildi. Keyinroq, sovet olimlarining tanqidiy nashr yaratish istagi va davom etayotgan mafkuraviy bahslarga qaramay, moliyaviy cheklovlar bois nasriy qisqa bayonlar kiritilgan yangi nashr yaratildi. Toʻliq koʻrinishga yaqin nashr 2010-yilda chop etildi[15]. Ingliz tilidagi tarjima esa Penguin nashriyoti tomonidan 2022-yilda eʼlon qilindi[16].
Garchi uch qismdan iborat toʻliq trilogiya — „Manas“, „Semetey“ va „Seytek“ — jami yarim milliondan ortiq satr bilan Sayakbay Karalayev tomonidan aytilgani tez-tez tilga olinsa-da, Orozbakov varianti ommabop va kengroq tanilganidir[17]. Uning varianti taqlid etishga arzigulik namuna va mezon sifatida qaraladi, va uning nashr etilgan variant parchasidan zamonaviy manaschi Talantaali Bakchiyevning yaqindagi ijrosida qayta foydalanilgan[18].
Orozbakovning 1922–1926-yillarga oid qoʻlyozma varianti YuNESKOning „Jahon xotirasi“ xalqaro reyestriga kiritilgan[19].
Manbalar
- ↑ МАНАС: Кыргыз элинин баатырдык эпосу. С. Орозбаковдун варианты боюнча. Бишкек: Хан-Тенир, 2010. ISBN 978-9967-25-823-5.
- ↑ Jumaturdu, Adil (2016). "A Comparative Study of Performers of the Manas Epic". The Journal of American Folklore 129 (513): 288–296. doi:10.5406/jamerfolk.129.513.0288. ISSN 0021-8715. http://www.jstor.org/stable/10.5406/jamerfolk.129.513.0288.
- ↑ Prior, Daniel G.. The Twilight Age of the Kirghiz Epic Tradition. Bloomington: Unpublished Indiana University PhD Thesis, 2002.
- ↑ Plumtree, James „A Telling Tradition: Preliminary Comments on the Epic of Manas, 1856–2018“, . Medieval stories and storytelling : multimedia and multi-temporal perspectives, Turnhout, Belgium, 2021 — 270-bet. ISBN 978-2-503-59050-9.
- ↑ Prior, Daniel „Sino-Mongolica in the Qırġız Epic Poem Kökötöy’s Memorial Feast by Saġımbay Orozbaq uulu“, . Philology of the grasslands : essays in Mongolic, Turkic, and Tungusic studies. Leiden: Brill, 2018 — 230–257-bet. ISBN 978-90-04-35195-0.
- ↑ Prior, Daniel G. (2009). "Travels of Mount Qāf: From Legend to 42° 0' N 79° 51' E". Oriente Moderno 89 (2): 425–444. ISSN 0030-5472. https://www.jstor.org/stable/25818227.
- ↑ Prior, Daniel. Patron, Party, Patrimony: Notes on the Cultural History of the Kirghiz Epic Tradition. Bloomington: Indiana University Press, 2020.
- ↑ Plumtree, James „Orozbakov’s Manas (Kyrgyzstan)“. www.cabinet.ox.ac.uk. 2026-yil 12-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 9-aprel.
- ↑ Orozbakov, Sakimbaj. Manastyn balalyk chagy. Frunze: Kyrgyzstan mamlekettik basmasy, 1940.
- ↑ Murav, Harriet. Music from a Speeding Train: Jewish Literature in Post-Revolution Russia. Stanford: Stanford University Press, 2011 — 304–307-bet.
- ↑ Липкин, Семён. Манас великодушный. Советский писатель, 1947.
- ↑ Bowra, C. M. (July 1950). "The Comparative Study of Homer". American Journal of Archaeology 54 (3): 184. doi:10.2307/500296. https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1950-07_54_3/page/184.
- ↑ Bowra, C. M.. Epic Poetry. London: Macmillian, 1952.
- ↑ Bennigsen, Alexandre A. (1975). "The Crisis of the Turkic National Epics, 1951-1952: Local Nationalism or In ternationalism?". Canadian Slavonic Papers / Revue Canadienne des Slavistes 17 (2/3): 463–474. ISSN 0008-5006. https://www.jstor.org/stable/40866880.
- ↑ МАНАС: Кыргыз элинин баатырдык эпосу. С.Орозбаковдун варианты боюнча. Бишкек: Хан-Тенир, 2010. ISBN 978-9967-25-823-5.
- ↑ Orozbak uulu, Sagymbaĭ. The memorial feast for Kokötöy Khan : a Kirghiz epic poem in the Manas tradition, London, 2022. ISBN 9780241544211.
- ↑ Bruley, Julien. L'épopée de Manas: étude historique, patrimoniale et ethnographique. Unpublished Université de Lille PhD thesis, 2019 — 44-bet.
- ↑ Plumtree, James (2019). "A Kyrgyz Singer Of Tales: Formulas in Three Performances of the Birth of Manas by Talantaaly Bakchiev" (en). Доклады Национальной академии наук Кыргызской Республики: 125–133. https://www.academia.edu/41232534/.
- ↑ „Manuscript of the Kyrgyz epic "Manas" by the narrator Sagymbay Orozbakov“. www.unesco.org/.