Originallik
Originallik (asllik, oʻziga xoslik) — yaratilgan yoki ixtiro qilingan asarlarning ulardan nusxa koʻchirish, klonlash, soxtalashtirish yoki ulardan sezilarli darajada hosila olish natijasida yaratilgan boshqa ishlardan ajratib turuvchi jihati hisoblanadi. Ayrim olimlarning fikriga koʻra, originallik haqidagi zamonaviy tushuncha romantizm oqimi bilan bogʻliq boʻlib[1], bu koʻpincha „romantik originallik“ deb ataladi[2][3][4]. Biroq, „originallik“ tushunchasining amaliy mezon sifatida qanchalik toʻgʻri ekani shubha ostiga olingan. Masalan, „hosila asar“ hamda „ilhomlanish“ yoki „anʼanalarga tayanish“ tushunchalari oʻrtasida aniq chegara mavjud emas.
Originallik tushunchasi ham madaniy, ham tarixiy jihatdan oʻzgaruvchan. Masalan, biron bir nashr etilgan matnni muallifini koʻrsatmasdan takrorlash bir madaniyatda plagiat deb hisoblansa, boshqa bir madaniyatda hurmat va ehtirom belgisi sifatida qabul qilinishi mumkin. Shakespeare yashagan davrda ulugʻvor mumtoz asarlarga oʻxshashlik yuqori baholangan va Shakespearening oʻzi ham „asossiz yangiliklar kiritish“dan qochgan[5][6][7]. Gʻarb madaniyatida originalik tushunchasining ideal darajasiga koʻtarilishi faqatgina XVIII asrning boshlariga kelibgina yuz berdi[5][8].
Huquq sohasida originallik
Huquqshunoslikda originalik intellektual mulk sohasidagi muhim huquqiy tushunchaga aylandi; bu yerda ijodkorlik va ixtirochilik asarlarni himoya qilinadigan yoki mualliflik huquqi obyekti boʻla oladigan shaklda namoyon etadi. Hozirgi kunda 181 ta davlat va shahar-davlatlar tomonidan qabul qilingan „Adabiy va badiiy asarlarni muhofaza qilish toʻgʻrisida“gi Bern konvensiyasiga (1886-yil) koʻra, „original asar“ muallifga mutlaq huquqlarni taqdim etadi; ijodiy asarlarni himoya qilish ularga daʼvo qilinishi yoki eʼlon qilinishidan qatʼi nazar, yaratilgan paytdan boshlab avtomatik ravishda kuchga kiradi.
AQShning patent huquqida faqatgina original ixtirolargina muhofaza obyekti boʻlishi mumkin. Patent olish uchun taqdim etilgan ixtirolar original boʻlishidan tashqari, amaliy jihatdan foydali va barchaga maʼlum yechim boʻlmagan boʻlishi ham shart.
AQShda mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonunchilikka koʻra, mualliflik huquqi faqatgina original mualliflik asarlarini himoya qiladi va bu xususiyat tarixiy hamda huquqiy jihatdan „ijodkorlik“ tushunchasi bilan bogʻliqdir. Asar mualliflik huquqi obyekti sifatida tan olinishi uchun originalik talabidan oʻtishi lozim[9]. Boshqa mamlakatlarda ham asarni muhofaza qilish koʻpincha shunga oʻxshash shartlar bilan bogʻliq boʻladi.
Buyuk Britaniyaning intellektual mulk huquqida biron bir asar asosida yaratilgan „hosila asar“ ham originallikni namoyon eta olishi mumkin va mualliflik huquqiga rioya qilinishi uchun u buni albatta isbotlashi shart.
Ilm-fan sohasida originallik
Birlamchi manba hisoblangan ilmiy adabiyotlar oʻz ichiga original tadqiqotlarni qamrab olishi shart, hatto sharhlovchi maqolalar ham original tahlil yoki talqinlarni oʻz ichiga oladi[10].
Gʻoyalar va ijodiy asarlarning originalligi
Original gʻoya — bu avval boshqa biror kishi tomonidan oʻylab topilmagan gʻoya. Baʼzida ikki yoki undan ortiq kishi bir-biridan mustaqil ravishda bir xil gʻoyaga kelishi ham mumkin. Originallik odatda tasavvur boyligi va ijodkorlik kabi xususiyatlar bilan bogʻlanadi.
Originallikni baholash nafaqat ijodiy asarning oʻziga, balki oʻsha davr kontekstiga, yaʼni zamon ruhiga ham bogʻliqdir. Klassik musiqaning 15 618 ta musiqiy mavzusi originalligi boʻyicha oʻtkazilgan tadqiqotda obyektiv xususiyatlar va zamon ruhining asar ommaviylashuviga taʼsiri oʻrganildi. Musiqiy mavzuning oʻz davridagi zamonaviy asarlarga nisbatan oʻziga xosligi (zamon ruhi), shuningdek, uning „mutlaq“ originalligi ham asarning ommalashishiga bir xil darajada taʼsir koʻrsatgan[11]. Shunga oʻxshash tarzda, obyektiv belgilar va davriy kontekst lingvistik originallikni baholashga ham oʻz taʼsirini koʻrsatgan[12].
Yana qarang
Manbalar
- ↑ Gregory (1997) pp. 12-13 quote:
Modernist concern with issues of originality develops out of modernism's relation to romanticism, the romantics having invented the notion of originality as we know it.
- ↑ Smith (1924)
- ↑ Waterhouse (1926)
- ↑ Macfarlane (2007)
- ↑ 5,0 5,1 Lynch, Jack (2002) The Perfectly Acceptable Practice of Literary Theft: Plagiarism, Copyright, and the Eighteenth Century, in Colonial Williamsburg: The Journal of the Colonial Williamsburg Foundation 24, no. 4 (Winter 2002–3), pp. 51–54. Also available online since 2006 at Writing World.
- ↑ Royal Shakespeare Company (2007) The RSC Shakespeare - William Shakespeare Complete Works, Introduction to the Comedy of Errors, p. 215 quote:
while we applaud difference, Shakespeare's first audiences fovoured likeness: a work was good not because it was original, but because it resembled an admired classical exemplar, which in the case of comedy meant a play by Terence or Plautus
- ↑ Lindey, Alexander (1952) Plagiarism and Originality
- ↑ Edward Young (1759) Conjectures on Original Composition
- ↑ Feist v. Rural
- ↑ Tobin, Martin J. (October 2003). "Writing a Review Article for AJRCCM". American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine 168 (7): 732–734. doi:10.1164/rccm.2306019. https://archive.org/details/sim_american-journal-respiratory-critical-care-medicine_2003-10-01_168_7/page/732.
- ↑ Simonton, Dean K. (1980). "Thematic fame, melodic originality, and musical zeitgeist: A biographical and transhistorical content analysis." (en). Journal of Personality and Social Psychology 38 (6): 972–983. doi:10.1037/0022-3514.38.6.972. ISSN 0022-3514. https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1980-06_38_6/page/972.
- ↑ Form, Sven (2018-01-30). "Reaching Wuthering Heights with Brave New Words: The Influence of Originality of Words on the Success of Outstanding Best-Sellers" (en). The Journal of Creative Behavior 53 (4): 508–518. doi:10.1002/jocb.230. ISSN 0022-0175.
Adabiyotlar
- Gregory, Elizabeth (1997) Quotation and Modern American Poetry: Imaginary Gardens with Real Toads
- Macfarlane, Robert (2007) `Romantic' Originality, in Original copy: plagiarism and originality in nineteenth-century literature, March 2007, pp. 18–50(33)
- Smith, Logan Pearsall (1924) Four words: romantic, originality, creative, genius, Oxford, Clarendon Press
- Waterhouse, Francis A. (1926) Romantic 'Originality' in The Sewanee Review, Vol. 34, No. 1 (Jan., 1926), pp. 40–49
Havolalar
- "Originality", BBC Radio 4 discussion with John Deathridge, Jonathan Rée and Catherine Belsey (In Our Time, Mar. 20, 2003)
- Why Buildings Are Getting Weirder - A documentary about "Originality" in Architecture by "The Aesthetic City" channel on YouTube