Oltin yoruq

"OLTUN YORUG‘" — buddaviylikka eʼtiqod qilgan turkiy qavmlar orasida mashhur boʻlgan qadimiy yozma yodgorlik. Asl nomi "Suvarnaprabxasa" boʻlib, sanskrit tilidan qadimiy xitoy tiliga tarjima qilingan. X asrda Beshbaliq shahrida Sengi Seli Tudung uni xitoy tilidan qadimiy turkiy tilga "Oltun yorug‘" nomi bilan tarjima qilgan va eski uygʻur-turk yozuvida koʻchirgan.

Oʻnta afsonani oʻz ichiga olgan "Oltun yorug‘" 675 sahifadan iborat. Barcha afsonalarda ham buddaviylikning asosiy taʼlimoti ("najot topish" taʼlimoti) birinchi oʻrinda turadi. Mazmuni turlicha boʻlgan afsonalarning hammasini birlashtirib, yaxlit asar holiga keltirilishining bosh omili ham ana shu taʼlimotdir. Unda aks etgan "toʻrt oliy haqiqat" bosqichi ham Oʻrta Osiyo xalqlarining falsafiy qarashlariga mos keladi.

"Oltun yorug‘"ning hozirgi turkiyshunoslar koʻp foydalanadigan nusxasi XVIII asrda koʻchirilgan. Bu qoʻlyozma Sankt-Peterburgdagi Osiyo muzeyida saqlanadi.

"Oltun yorug‘"ni 1910-yil Sharqiy Turkistonning Xansu viloyatidagi Vunshigu qishlogʻidan S.E.Maloye topgan. Uning faksimile nusxasi V.V.Radlov va S.E. Malov tomonidan nashr etilgan (1913— 17). Nemis olimi V.Myuller esa asarning 1920 sahifasini xitoycha asl nusxasi bilan qiyoslagan holda chop ettirgan (1913). V.V.Radlov "Oltun yorug‘"ning bir qismini nemis tilida nashr qilgan (1930). Turk olimi Rashid Rahmatiy Arat "Oltin yoruq"ni transliteratsiya qilib, usmonli turk tiliga tarjima qilishni boshlagan, lekin ish nihoyasiga yetmagan. Yana bir turk olimi Cheval boya yuqorida eslatilgan faksimile nashr asosida "Oltun yorug‘"ni toʻliq transliteratsiya qilib chop ettirdi (Anqara, 1994).

Nasimxon Raxmonov.