Odamxoʻr Nunda
_(14566709250).jpg)
Odamxoʻr Nunda (inglizcha: The Nunda, Eater of People) — suaxili xalqining „Sultoni Majnun“ (sua.: Sultani Majinuni) deb nomlangan ertagining qisqartirilgan varianti boʻlib, u ingliz tilshunosi Edward Steere (1828–1882) tomonidan 1870-yilda nashr etilgan „Zanjibar aholisi soʻzlab bergan suahili ertaklari“ toʻplamida toʻplangan[1]. Keyinchalik bu ertak mashhur folklorchi Andrew Langning „The Violet Fairy Book“ (Siyohrang ertak kitobi, 1901) toʻplamiga kiritilgan[2].
Ertak xalqaro Aarne-Thompson tizimi boʻyicha 550-turga („Oltin qushni qidirish“) kiradi.
Qisqacha mazmuni
Bir sulton oʻzining goʻzal bogʻi va yetti oʻgʻlidan juda faxrlanar edi, biroq kenja oʻgʻlini ojiz deb hisoblab, uni mensimasdi. Bir kuni sultonning xurmo daraxti hosil berishga tayyor boʻlganda, u mevalarni oʻgʻrilardan himoya qilish uchun oʻgʻillarini navbatma-navbat poyloqchilikka yuboradi. Biroq, besh yil davomida har yili sultonning katta oʻgʻillari uxlab qolgani sababli sirli bir qush barcha xurmolarni yeb ketadi.
Oltinchi yili sultonning kenja oʻgʻli daraxtni qoʻriqlashga ruxsat soʻraydi. U uxlab qolmaslik uchun bir qoʻliga makkajoʻxori, ikkinchi qoʻliga esa qum oladi. Uyqusi kelganda makkajoʻxori chaynaydi, u ham foyda bermasa, ogʻziga qum solib, oʻzini uygʻoq tutadi. Nihoyat qush kelganida, shahzoda uni ushlab oladi. Qush ozodlik evaziga unga bir dona sehrli pat beradi va agar bu pat olovga tashlansa, qush yordamga kelishini aytadi.
Ertakning ikkinchi qismida sultonning mushugi haqida soʻz boradi. Avvaliga oddiy uy hayvoni boʻlgan bu mushuk kattalashib, buzogʻni, keyin esa eshak va otni yeydi. Oxir-oqibat u „Nunda“ (Odamxoʻr) deb ataluvchi ulkan maxluqqa aylanadi va odamlarni yeyishni boshlaydi. Sultonning olti oʻgʻli unga qarshi chiqadi, biroq Nunda ulardan uch nafarini oʻldiradi. Kenja oʻgʻil otasining qarshiligiga qaramay, Nundaning iziga tushadi. U oʻz xizmatkorlari bilan togʻlar va oʻrmonlar osha maxluqni topadi va uni nayzalar bilan oʻldirib, sulton huzuriga qaytadi. Xalq qoʻrquvdan xalos boʻlgani uchun bayram qiladi.
Variantlar
Ertakning birinchi qismi (Xurmo daraxti haqida) Olga Töppen tomonidan „Der Dattelbaum“ (Xurmo daraxti) nomi bilan nemis tilida nashr etilgan[3]. Ikkinchi qism, yaʼni Nunda ovi haqidagi voqealar George Bateman tomonidan „Mkaaah Jeechonee, the Boy Hunter“ (Mkaah Jichoni — Ovchi bola) nomi bilan yozib olingan[4]. Shuningdek, Chauncey Hugh Stigandning variantida mushuk qanday qilib ulkan maxluqqa aylangani batafsilroq tasvirlangan[5].
Tahlil
Ertak turi
Ertakning birinchi qismi ATU 550 („Qush, ot va malika“) turiga mos keladi, bu syujet dunyo xalqlari folklorida, masalan, rus xalq ertaklaridagi Ivan Sarevich va kulrang boʻri hikoyasiga juda yaqindir[6]. Ikkinchi qism esa „hamma narsani yutuvchi maxluq“ (Motif B.11.2.3.1) motivini oʻz ichiga oladi.
Nunda maxluqi
Professor Alice Wernerning taʼkidlashicha, Nunda obrazi koʻplab Afrika xalqlari mifologiyasidagi „Yutuvchi maxluq“ (The Swallowing Monster) tushunchasi bilan bogʻliq boʻlib, u yegan narsasi sari kattalashib boraveradi[7]. Baʼzi tadqiqotchilar Nundani kriptozoologik mavjudot — „Mngwa“ (sirli maxluq) bilan bogʻlashadi[8]. Suaxili tilida „nunda“ soʻzi „shafqatsiz hayvon“ yoki „ogʻir narsa“ degan maʼnolarni ham anglatadi.
Manbalar
- ↑ Steere, Edward. Swahili tales. London: Bell & Daldy. 1870. pp. 197-283.
- ↑ Lang, Andrew. The Violet Fairy Book. London; New York: Longmans, Green. 1901. pp. 247-262.
- ↑ Töppen, Olga. "Erzählungen der Suaheli-Neger in Zansibar [5]". Globus LV: 44-45.
- ↑ Bateman, George W. Zanzibar tales told by natives of the east coast of Africa. Chicago: McClurg. 1901. pp. 155-179.
- ↑ Stigand, C. H. Black Tales for White Children. Boston: Houghton Mifflin Company. 1914. pp. 44-50.
- ↑ Tourneux, Henry. Les nuits de Zanzibar: contes swahili. Paris: Karthala, 1999. p. 175.
- ↑ Werner, Alice. Myths And Legends Of The Bantu. London: George G. Harrap, 1932. p. 220.
- ↑ Newton, Michael. Hidden Animals: A Field Guide to Batsquatch, Chupacabra, and Other Elusive Creatures. Santa Barbara: ABC-Clio, 2009. pp. 134-135.