Oʻzbekistonda fotografiya sanʼati

Oʻzbekistonda fotografiya sanʼati 1882-yildan keyin rivojlana boshlagan. Shu yili Volgaboʻyi nemislaridan boʻlgan fotograf Wilhelm Penner va maktab oʻqituvchisi Claas Epp Jr. rus mennonitlarining Markaziy Osiyoga koʻchib kelishi doirasida Xiva xonligiga sayohat qilgan. Xonlikka kelganidan soʻng Penner fotografiya boʻyicha bilim va koʻnikmalarini mahalliy shogirdi Xudoybergan Devonovga oʻrgatgan. Keyinchalik Devonov oʻzbek fotografiyasining asoschisi sifatida tanilgan^[1].

Markaziy Osiyoning ilk fotografik suratlari 1858-yilda bu hududga Rossiya diplomatik missiyasi bilan birga kelgan rus fotografi Anton Murenko tomonidan olingan^[2].

Markaziy Osiyoning ilk rangli suratlari rangli fotografiya asoschilaridan biri boʻlgan Sergey Prokudin Gorskiy tomonidan olingan^[3].

Xudoybergan Devonovning suratlari Markaziy Osiyo xalqlarining Sovet Ittifoqi tarkibiga qoʻshilish davridagi tarixiy oʻzgarishlarni aks ettirgani bilan ahamiyatli hisoblanadi. U oʻlkaga yangi kirib kelgan tasviriy sanʼat turi boʻlgan fotografiya yoʻnalishida etnografik va hujjatli suratlari bilan kashshoflardan biri boʻlgan. Shunga qaramay, Devonov Sovet rejimi tomonidan qatagʻon qilingan va 1940-yilda otib tashlangan^[4]. U hibsga olingandan soʻng Devonov arxivining katta qismi huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan yoʻq qilingan. Biroq uning oilasi arxivning bir qismini saqlab qolishga muvaffaq boʻlgan. Devonovning ayrim ishlari hozirda Krasnogorskdagi Rossiya davlat kinofotofono hujjatlari arxivida saqlanmoqda^[5].

Sovet Ittifoqi davrida koʻplab oʻzbek fotosuratchilari hujjatli fotografiya yoʻnalishida faoliyat yuritgan. Oʻzbek fotografiyasining eng mashhur vakillaridan biri Max Penson hisoblanadi. Fotojurnalist Penson 1915-yilda Oʻzbekistonga koʻchib kelgan va oʻz suratlari orqali Sovet taʼsiri ostida yuz bergan tarixiy, ijtimoiy, diniy hamda siyosiy oʻzgarishlarni tasvirlagan. U ayollar va bolalarning taʼlim olishi, ayollarning paranji tashlashi, Katta Fargʻona kanali kabi yirik loyihalar qurilishi va boshqa jarayonlarni suratga olgan^[6]. Uning „Oʻzbek madonnasi“ nomli surati 1937-yilda Parijda oʻtkazilgan Butunjahon koʻrgazmasida bosh mukofot bilan taqdirlangan^[7].

1997-yilda Toshkent shahri markazida joylashgan, 1934-yilda qurilgan va avval Tarix muzeyi hamda Badiiy koʻrgazmalar direksiyasi sifatida foydalanilgan bino Toshkent fotosuratlar uyi maqomini oldi. 2005-yilda esa Toshkent fotosuratlar uyi Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi tarkibiga kiritildi^[8].

2009-yilda suratlari The New York Times^[9], The Wall Street Journal^[10] va The Globe and Mail^[11] nashrlarining onlayn fotosuratlar boʻlimlarida chop etilgan oʻzbekistonlik fotograf Umida Ahmedova rasmiy ravishda oʻzbek xalqini „haqorat qilish, tuhmat va badnom etish“da ayblangan^[12]. Sud jarayonida Axmedovaning „Women and Men: From Dawn to Dusk“ nomli fotoalbomi hamda „The Burden of Virginity“ nomli hujjatli filmi unga qarshi dalil sifatida keltirilgan. Sud uni aybdor deb topgan. Ushbu ayblovlar uch yilgacha ozodlikdan mahrum etish jazosini nazarda tutgan boʻlsa-da, Oʻzbekiston mustaqilligining 18 yilligi munosabati bilan eʼlon qilingan amnistiya sababli jazo qoʻllanilmagan^[13].

2010-yilda olingan Xiva shahri panoramasi, Oʻzbekiston.

Manbalar

↑ Walter Ratliff, "Pilgrims on the Silk Road: A Muslim-Christian Encounter in Khiva", Wipf and Stock Publishers, 2010
↑ John Hannavy, "Encyclopedia of nineteenth-century photography, Volume 1", CRC Press, 2008
↑ Dikovitskaya, Margaret. 2007. „Central Asia in Early Photographs: Russian Colonial Attitudes and Visual Culture“. Slavic Eurasian Studies, no. 14: Empire, Islam, and Politics in Central Eurasia. Sapporo: Slavic Research Center.Accessed 13 November 2010
↑ "125 years of Uzbek photography." Orexca. Retrieved 12 November 2010
↑ V Tashkente otkrylas' vystavka k 130-letiyu H.Divanova (Wayback Machine saytida 15 August 2010 sanasida arxivlangan)(in Russian). Published on 13 October 2009; Accessed 13 November 2010
↑ Official website of Max Penson. Retrieved 12 November 2010
↑ „WPPH --> ENTER (World Press Photo)“. www.enterworldpressphoto.org. Qaraldi: 2010-yil 12-noyabr.
↑ Official website of the Tashkent House of Photography^{[sayt ishlamaydi]}. Retrieved 16 November 2010
↑ Dunlap, David W. (10 August 2009), „Pictures of the day.“, The New York Times
↑ „Pictures of the day.“, Wall Street Journal, 10 August 2009
↑ „In Photos.“, The Globe and Mail, Toronto, 11 August 2009
↑ Uzbek Photojournalist Charged with Defamation (Wayback Machine saytida 3 March 2016 sanasida arxivlangan), Radio Free Europe/Radio Liberty. Retrieved 12 November 2010
↑ The New York Times "Officials See Slander in Uzbek Photos, but Artists See Censorship". Retrieved 13 November 2010

[1] Walter Ratliff, "Pilgrims on the Silk Road: A Muslim-Christian Encounter in Khiva", Wipf and Stock Publishers, 2010

[2] John Hannavy, "Encyclopedia of nineteenth-century photography, Volume 1", CRC Press, 2008

[3] Dikovitskaya, Margaret. 2007. „Central Asia in Early Photographs: Russian Colonial Attitudes and Visual Culture“. Slavic Eurasian Studies, no. 14: Empire, Islam, and Politics in Central Eurasia. Sapporo: Slavic Research Center.Accessed 13 November 2010

[4] "125 years of Uzbek photography." Orexca. Retrieved 12 November 2010

[5] V Tashkente otkrylas' vystavka k 130-letiyu H.Divanova (Wayback Machine saytida 15 August 2010 sanasida arxivlangan)(in Russian). Published on 13 October 2009; Accessed 13 November 2010

[6] Official website of Max Penson. Retrieved 12 November 2010

[7] „WPPH --> ENTER (World Press Photo)“. www.enterworldpressphoto.org. Qaraldi: 2010-yil 12-noyabr.

[8] Official website of the Tashkent House of Photography^{[sayt ishlamaydi]}. Retrieved 16 November 2010

[9] Dunlap, David W. (10 August 2009), „Pictures of the day.“, The New York Times

[10] „Pictures of the day.“, Wall Street Journal, 10 August 2009

[11] „In Photos.“, The Globe and Mail, Toronto, 11 August 2009

[12] Uzbek Photojournalist Charged with Defamation (Wayback Machine saytida 3 March 2016 sanasida arxivlangan), Radio Free Europe/Radio Liberty. Retrieved 12 November 2010

[13] The New York Times "Officials See Slander in Uzbek Photos, but Artists See Censorship". Retrieved 13 November 2010

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]