Oʻsmirlar salomatligi
Oʻsmirlar salomatligi yoki Yoshlar salomatligi – yoshlarning salomatligi va farovonligi, kasalliklarni oldini olish, aniqlash yoki davolash boʻyicha yondashuvlar majmui[1].
Atama sifatida oʻsmir va yoshlar soʻzlari koʻpincha bir maʼnoda qoʻllaniladi. Shuningdek, Oʻsmirlar salomatligi[2] va Yoshlar salomatligi iboralari ham bir-birining oʻrnida ishlatiladi. Yoshlarning salomatligi koʻpincha murakkab boʻlib, uni baholash va qoʻllab-quvvatlash uchun har tomonlama – biologik, psixologik va ijtimoiy yondashuvni talab qiladi.
Oʻsmirlar salomatligi uchun xavflar
Oʻsmirlik – bu psixosotsial jihatdan mustaqillik ortib boradigan, biroq huquqiy va ijtimoiy huquqlar cheklangan hayot bosqichidir, yaʼni, shaxs yashayotgan joyida qonuniy voyaga yetgan deb hisoblanmaydi. Shu sababli, oʻsmirlar salomatligi koʻpincha individual yoshlarning nazoratidan tashqaridagi turli kuchlarning chorrahasida boʻladi. Baʼzi yoshlar bolalikdagi salbiy tajribalar tarixiga ega boʻlishi mumkin yoki ayni paytda ushbu holatlarni boshdan kechirayotgan boʻlishi mumkin. Bolalikdagi Salbiy Tajribalar Tadqiqoti bu holat keng tarqalganini [3] koʻrsatadi va ular kelajakda yurak ishemik kasalligi, saraton, surunkali oʻpka kasalliklari kabi salbiy jismoniy sogʻliq muammolarining yuzaga kelishiga sababchi boʻlishi mumkin[4].
Ijtimoiy, madaniy va ekologik omillarning barchasi oʻsmirlar salomatligini taʼminlashning muhim yoʻnalishlaridir. Yoshlarda bolalar yoki kattalarnikidan farq qiladigan oʻziga xos sogʻliq muammolari va rivojlanish ehtiyojlari mavjud: Oʻsmirlarda sogʻliqning yomonlashuvi sabablari biologik emas, balki asosan psixologik va ijtimoiy. Yoshlar koʻpincha oʻsmirlik davridagi rivojlanish jarayonlarini aks ettiruvchi sogʻliq uchun xavfli xatti-harakatlar bilan shugʻullanadilar: tajribalar va tadqiqotlar, shu jumladan giyohvand moddalar va spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish, jinsiy xatti-harakatlar va ularning jismoniy va ruhiy salomatligiga taʼsir qiluvchi boshqa xavflarni qabul qilish. Oʻsmirlar salomatligi bolalar va yoshlarning jinsiy va reproduktiv salomatligini ham oʻz ichiga oladi[5].
Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti 10–19 yoshdagi yoshlar orasida eng keng tarqalgan sogʻliq bilan bogʻliq muammolarni quyidagicha tasvirlaydi[6]:
- Yoʻl-transport hodisalari
- Choʻkish (suvda halok boʻlish)
- Zoʻravonlik
- Spirtli ichimliklar va giyohvand moddalar isteʼmoli
- Tamaki mahsulotlaridan foydalanish
- Ruhiy salomatlik muammolari
- Yuqumli kasalliklar (masalan, OIV, sil)
- Erta homiladorlik va tugʻruq
- Atrof-muhitga oid salomatlik muammolari
- Ortiqcha vazn
- Notoʻgʻri ovqatlanish
- Jismoniy faollikning yetishmasligi
Yoshlar koʻpincha maʼlum xatti-harakatlar bilan bogʻliq zarar xavfi haqida xabardor boʻlmaydilar yoki baʼzi xatti-harakatlarning xavfini ortiqcha baholab, boshqalarining xavfini yetarlicha baholamasliklari mumkin[7]. Ular himoya koʻnikmalari va xatti-harakatlarini rivojlantirish jarayonida boʻlishlari yoki sogʻliqlari bilan bogʻliq muammolar uchun qanday va qayerdan yordam soʻrash haqida bilimga ega boʻlmasliklari mumkin[8]. Hayotning ushbu erta bosqichida aralashib, keyinchalik hayotda koʻplab surunkali kasalliklarning oldini olish mumkin.
Yoshlarning sogʻliq bilan bogʻliq xatti-harakatlari xavflari haqidagi bilimlarini oshirish boʻyicha aralashuvlardan tashqari, voyaga yetmagan oʻsmirlar (qonuniy voyaga yetish yoshiga yetmaganlar) koʻpincha oʻziga xos huquqiy, iqtisodiy va ijtimoiy holatda boʻlishini tan olish ham juda muhimdir. Bu holat ularning maxfiy tibbiy xizmatlarga murojaat qilish huquqi yoki profilaktik tibbiy yordamga rozilik berish huquqi yashayotgan hududdagi qonunlar va amaliyotlarga kuchli darajada bogʻliq boʻladi.
Masalan, AQShda voyaga yetmaganlarning jinsiy yoʻl bilan yuqadigan kasalliklar (STI) boʻyicha tekshiruv va davolanishga rozilik berish huquqi shtatga qarab farq qiladi. Shuningdek, bu xizmatlarga maxfiy kirish huquqi ham shtatga qarab oʻzgaradi. AQSh shtatlarining koʻpida voyaga yetmagan shaxslar 12 yoki 14 yoshdan boshlab qonuniy ravishda STI boʻyicha tekshiruv va davolanishga rozilik bera oladi. Biroq 18 ta shtatda shifokor, agar bu bemor uchun eng yaxshi deb hisoblansa, ota-onaga farzandining STI boʻyicha skriningdan oʻtganini yoki davolanganini xabar qilishga haqli.
Bundan tashqari, oʻsmirlar kattalarga nisbatan bir xil iqtisodiy imkoniyatlarga ega emaslar, shu sababli jismoniy yoki ruhiy salomatlik bilan bogʻliq tekshiruv va davolanish uchun toʻlov qilish yoki borish imkoniyatiga ega boʻlmasliklari mumkin. Salomatlikka zarar yetkazuvchi xatti-harakatlarga individual eʼtiborni haddan tashqari kuchaytirish esa, aslida sogʻlom hayot tarzini saqlashga toʻsqinlik qilayotgan muassasaviy toʻsiqlarni koʻzdan yashirishi mumkin. Yoshlarning sogʻliq bilan bogʻliq xatti-harakatlari xavflari haqidagi bilimlarini oshirish boʻyicha aralashuvlardan tashqari, voyaga yetmagan oʻsmirlar (qonuniy voyaga yetish yoshiga yetmaganlar) koʻpincha oʻziga xos huquqiy, iqtisodiy va ijtimoiy holatda boʻlishini tan olish ham juda muhimdir. Bu holat ularning maxfiy tibbiy xizmatlarga murojaat qilish huquqi yoki profilaktik tibbiy yordamga rozilik berish huquqi yashayotgan hududdagi qonunlar va amaliyotlarga kuchli darajada bogʻliq boʻladi [9]. Masalan, AQShda voyaga yetmaganlarning jinsiy yoʻl bilan yuqadigan kasalliklar (STI) boʻyicha skrining (tekshiruv) va davolanishga rozilik berish huquqi shtatga qarab farq qiladi. Shuningdek, bu xizmatlarga maxfiy kirish huquqi ham shtatga qarab oʻzgaradi. AQSh shtatlarining koʻpida voyaga yetmagan shaxslar 12 yoki 14 yoshdan boshlab qonuniy ravishda STI boʻyicha tekshiruv va davolanishga rozilik bera oladi. Biroq 18 ta shtatda shifokor, agar bu bemor uchun eng yaxshi deb hisoblansa, ota-onaga farzandining STI boʻyicha skriningdan oʻtganini yoki davolanganini xabar qilishga haqli. Bundan tashqari, oʻsmirlar kattalarga nisbatan bir xil iqtisodiy imkoniyatlarga ega emaslar, shu sababli jismoniy yoki ruhiy salomatlik bilan bogʻliq tekshiruv va davolanish uchun toʻlov qilish yoki borish imkoniyatiga ega boʻlmasliklari mumkin. Salomatlikka zarar yetkazuvchi xatti-harakatlarga individual eʼtiborni haddan tashqari kuchaytirish esa, aslida sogʻlom hayot tarzini saqlashga toʻsqinlik qilayotgan muassasaviy toʻsiqlarni koʻzdan yashirishi mumkin.
Asosiy tamoyillar
Ilmiy asoslangan amaliyotlar zararlarni kamaytirish va sogʻliqni saqlashni ragʻbatlantirish kabi yondashuvlarni oʻz ichiga oladi, bu esa hayot yoʻlining erta bosqichlarida va kasallikning boshlanishida aralashuvni taʼminlaydi. Notoʻgʻri xatti-harakatlarning shakllanishi ayniqsa hayotda oʻtish davrlari, masalan universitetga kirish vaqtida yaqqol koʻzga tashlanadi – bu davrda jismoniy faollikning kamayishi, koʻp oʻtirish va nosogʻlom ovqatlanish odatiy holga aylanadi. Yoshlar salomatligi ijtimoiy adolatga yoʻnaltirilgan hamkorlikka asoslangan yondashuvlarga tayanadi. Yoshlar taraqqiyoti yondashuvlari esa yoshlarni kuchaytirish va ularning faol ishtirokini taʼminlashni oʻz ichiga oladi[10]. Bu yondashuvlarning asosiy maqsadi – yoshlarning huquqlari, ovozi (fikri) va faolligini ilgari surishdir.
Havolalar
Manbalar
- ↑ „WHO recommendations on maternal health: guidelines approved by the WHO Guidelines Review Committee“. World Health Organization (2017-yil may).
- ↑ „Global Accelerated Action for the Health of Adolescents (AA-HA!) - Second edition“ (en). www.who.int. Qaraldi: 2023-yil 25-oktyabr.
- ↑ Felitti, Vincent J; Anda, Robert F; Nordenberg, Dale; Williamson, David F; Spitz, Alison M; Edwards, Valerie; Koss, Mary P; Marks, James S (May 1998). "Relationship of Childhood Abuse and Household Dysfunction to Many of the Leading Causes of Death in Adults". American Journal of Preventive Medicine 14 (4): 245–258. doi:10.1016/s0749-3797(98)00017-8. ISSN 0749-3797. https://doi.org/10.1016/S0749-3797(98)00017-8.
- ↑ Merrick, Melissa T.; Ford, Derek C.; Ports, Katie A.; Guinn, Angie S.; Chen, Jieru; Klevens, Joanne; Metzler, Marilyn; Jones, Christopher M. et al. (2019-11-08). "Vital Signs: Estimated Proportion of Adult Health Problems Attributable to Adverse Childhood Experiences and Implications for Prevention — 25 States, 2015–2017". MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report 68 (44): 999–1005. doi:10.15585/mmwr.mm6844e1. ISSN 0149-2195. PMID 31697656. PMC 6837472. http://www.cdc.gov/mmwr/volumes/68/wr/mm6844e1.htm?s_cid=mm6844e1_w.
- ↑ International technical guidance on sexuality education: An evidence-informed approach. Paris: UNESCO, 2018 — 22-bet. ISBN 978-92-3-100259-5.
- ↑ „Adolescent and young adult health: Key facts“. World Health Organization (2023-yil aprel).
- ↑ Reyna, Valerie F.; Farley, Frank (2006-09-01). "Risk and Rationality in Adolescent Decision Making: Implications for Theory, Practice, and Public Policy" (en). Psychological Science in the Public Interest 7 (1): 1–44. doi:10.1111/j.1529-1006.2006.00026.x. ISSN 1529-1006. https://doi.org/10.1111/j.1529-1006.2006.00026.x.
- ↑ „Adolescent Health: Enhancing the skills of General Practitioners in caring for young people from culturally diverse backgrounds, GP Resource Kit“. NSW Centre for the Advancement of Adolescent Health and Transcultural Mental Health Centre, Sydney (2008). 2022-yil 30-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 3-iyul.
- ↑ „An Overview of Consent to Reproductive Health Services by Young People“ (en). Guttmacher Institute (2016-yil 14-mart). Qaraldi: 2021-yil 1-noyabr.
- ↑ "Studying biological science does not lead to adoption of a healthy lifestyle". Perspectives in Public Health 140 (4): 232–239. July 2020. doi:10.1177/1757913919890889. PMID 31793844. http://centaur.reading.ac.uk/88410/1/Centaur%20depo%2009-01-2020%20Main%20Document%2C%20Citation%2C%20Figures%20and%20Tables.pdf.