Kontent qismiga oʻtish

Oʻsish egri chizigʻi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻsish egri chizigʻi
(Curve of growth)
Turi Astrofizik va spektroskopik tushuncha
Qo'llanilish sohasi Spektroskopiya, Yulduzlar astronomiyasi
Asosiy funksiyasi Spektral chiziqlar orqali modda miqdorini aniqlash
O'zaro bog'liq parametrlar Ekvivalent kenglik va Ustun zichligi
Uzviy bog'liq hodisalar Doppler effekti, Bosimning kengayishi

Oʻsish egri chizigʻi (inglizcha: Curve of growth) — astronomiya va astrofizikada biron-bir kimyoviy elementning spektral chizigʻi qalinligi (aniqrog'i, uning ekvivalent kengligi) bilan o'sha nurlanishni yutayotgan modda miqdori (ustun zichligi) o'rtasidagi bog'liqlikni ifodalovchi matematik va grafik modeldir. Bu usul asosan yulduzlar atmosferasi va yulduzlararo fazodagi gaz bulutlarining kimyoviy tarkibini aniqlashda qo'llaniladi [1].

Tuzilishi va 3 ta asosiy qismi

O'sish egri chizig'i gaz buluti yoki yulduz atmosferasidagi yutuvchi atomlar soni oshib borgan sari spektrdagi qora yutilish chizig'i qanday o'zgarishini uchta asosiy bosqichda tushuntirib beradi:

  1. Chiziqli qism (Linear section): Yutuvchi modda (atomlar) miqdori juda kam bo'lganda, hosil bo'ladigan spektral chiziqning ekvivalent kengligi to'g'ridan-to'g'ri (proporsional ravishda) o'sadi. Bu bosqichda gazning optik qalinligi juda past bo'ladi va har bir qo'shilgan atom yorug'likni erkin yutishda ishtirok etadi.
  2. Yassi yoki to'yingan qism (Flat / Saturated section): Zarrachalar soni ortib borgan sari, spektral chiziqning markaziy qismi yorug'likni to'liq yutib bo'ladi (ya'ni, markaz qop-qora holatga keladi va to'yinadi). Endi modda qancha ko'paymasin, chiziq markazi bundan ortiq qoraya olmaydi. Bu bosqichda chiziqning kengayishi asosan atomlarning issiqlik harakati natijasida yuzaga keladigan Doppler kengayishi hisobiga juda sekin (logarifmik tarzda) o'sadi.
  3. Kvadrat ildiz qismi (Damping or Square-root section): Agar modda zichligi favqulodda yuqori bo'lib ketsa, bosimning ortishi (atomlarning bir-biri bilan to'qnashuvi) tufayli spektral chiziqning ikki chetida "so'nish qanotlari" (damping wings) hosil bo'ladi. Bu holatda chiziqning ekvivalent kengligi yutuvchi atomlar sonining kvadrat ildiziga proporsional ravishda tez kengaya boshlaydi.

Ilmiy ahamiyati

Yulduzdan kelayotgan yorug'lik spektrini teleskop orqali tahlil qilayotgan astronomlar spektral chiziqning o'sish egri chizig'idagi qaysi bosqichda turganini aniqlash orqali ko'plab ma'lumotlarni hisoblab topadilar. Bu grafik yordamida yulduz atmosferasining harorati, u yerdagi mikroturbulentlik (gazlarning turbulent harakati tezligi) va uzoq yulduzlarning aniq kimyoviy tarkibi (qaysi elementdan qancha borligi) kabi o'ta muhim astrofizik ko'rsatkichlar topiladi.

Shuningdek qarang

Manbalar

  1. ↑ Mihalas, Dimitri. Stellar Atmospheres (en). W. H. Freeman and Company, 1978.  
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Oʻsish_egri_chizigʻi&oldid=1104783" dan olindi