Oʻsimlik huquqlari
Oʻsimliklar huquqlari – bu baʼzi oʻsimliklarga tegishli boʻlishi mumkin boʻlgan huquqlar. Bunday masalalar koʻpincha inson huquqlari, hayvonlar huquqlari, biotsentrizm yoki sentientizm haqidagi muhokamalar doirasida koʻtariladi.
Falsafa
Samuel Butlerning „Erewhon“ asarida „The Views of an Erewhonian Philosopher Concerning the Rights of Vegetables“ (tarjimasi „Erevhonlik faylasufning o‘simliklar huquqlari haqidagi qarashlari“) nomli bob mavjud[1].
Hayvon huquqlari oʻsimliklarga ham tatbiq etilishi mumkinmi degan savolga hayvon huquqlari faylasufi Tom Regan, hayvonlar ongli boʻlgani sababli huquqlarga ega boʻladi deya javob bergan va bu holatni „hayot subyektlari“ deb ataydi[2].
Faylasuf Michael Marderning soʻzlariga koʻra, oʻsimliklarning huquqlarga ega boʻlishi kerak degan gʻoya „oʻsimlik subyektivligi“ tushunchasidan kelib chiqadi, bu esa inson shaxsiyatidan farqlanadi[3]. Paul W. Taylor barcha hayot shakllari ichki qiymatga ega deb hisoblaydi va oʻsimliklarga nisbatan ham hurmat bilan munosabatda boʻlishni targʻib qiladi, biroq oʻsimliklarning insonlar va hayvonlar kabi huquqlarga ega boʻlishini tasdiqlamaydi[4]. Tergovchi jurnalist I. F. Stonening oʻgʻli Christopher D. Stone 1972-yilda chop etilgan „Daraxtlar huquqlarga ega boʻlishi kerakmi?“ nomli maqolasida, agar korporatsiyalar huquqlarga ega boʻlsa, tabiiy obyektlar, masalan, daraxtlar ham huquqlarga ega boʻlishi kerakligini ilgari surgan. Stone tarix davomida jamiyatlar yangi obyektlarga huquqlar berib kelganini taʼkidlaydi. U bunga qora tanlilar, yahudiylar, ayollar va homilalar huquqlarining kengaytirilishini misol qilib keltiradi va oʻsha davrlarda bunday gʻoyalar „aqlga sigʻmaydigan“ deb qabul qilinganini ham tushuntiradi[5][6].
Matthew Hall toʻgʻridan-toʻgʻri „huquqlar“ tushunchasiga murojaat qilmagan boʻlsa-da, oʻsimliklarni inson axloqiy eʼtibor doirasiga kiritish kerakligini ilgari suradi. Uning „Plants as Persons: A Philosophical Botany“ (tarjimasi „Oʻsimliklar shaxs sifatida: falsafiy botanika“) asari asari gʻarb falsafasida oʻsimliklarning axloqiy oʻrnini tahlil qiladi va buni boshqa anʼanalar, jumladan, mahalliy xalqlarning madaniyatlari bilan taqqoslaydi. Ular oʻsimliklarni shaxs sifatida – faol, aqlli mavjudotlar sifatida koʻrib, ularga hurmat va gʻamxoʻrlik qilish kerakligini tan oladilar[7]. Hall oʻsimliklarning axloqiy jihatdan eʼtiborga olinishi kerakligi toʻgʻrisidagi fikrlarini oʻsimlik neyrobiologiyasi asosida himoya qiladi. Bu fan oʻsimliklarni mustaqil, sezgir va murakkab, moslasha oladigan xatti-harakatlarga ega organizmlar sifatida koʻrib chiqadi. Ular hatto oʻzini va begona organizmlarni ajrata olish qobiliyatiga ega ekanligi ilgari suriladi.
Huquqiy dalillar
1972-yildagi Sierra Club v. Morton ishida Amerika Qoʻshma Shtatlari Oliy sudining qaroriga qarshi fikr bildirgan yurist William O. Douglas oʻsimliklar va boshqa tabiat obyektlari ham himoya qilinishi kerak deb hisoblagan va tabiatni faqat odamlar manfaatlari bilan bogʻlamaslik lozimligini aytgan. Sudya Douglas oʻsimliklarni va tabiiy resurslarni himoya qilish uchun yuridik tizimda yangi bir tushuncha kiritishni taklif qilgan edi.
Shveysariya Konstitutsiyasida „hayvonlar, oʻsimliklar va boshqa organizmlar bilan munosabatda boʻlganda yaratilishning qadr-qimmatini hisobga olish“ni talab qiluvchi qoida mavju. Shveysariya hukumati, shuningdek, qanday qilib oʻsimliklarning qadr-qimmatini himoya qilish kerakligi boʻyicha axloqiy tadqiqotlar olib borgan[8].
2012-yilda Yangi Zelandiyadagi bir daryo, uning chegaralarida oʻsuvchi oʻsimliklar va boshqa organizmlar bilan birgalikda huquqiy shaxs sifatida tan olinib, oʻz manfaatlarini himoya qilish uchun qonuniy harakatlarni boshlash huquqiga ega boʻlgan (bu huquqni uning himoyachilari orqali amalga oshirish mumkin)[9].
Yana qarang
Manbalar
- ↑ Butler, Samuel, „The Views of an Erewhonian Philosopher Concerning the Rights of Vegetables“, Erewhon
- ↑ Regan, Tom. Animal rights, human wrongs: an introduction to moral philosophy. Rowman & Littlefield, 2003 — 101-bet. ISBN 0-7425-3354-9.
- ↑ Marder. „The time is ripe for plant rights“. www.aljazeera.com. Qaraldi: 2019-yil 26-iyun.
- ↑ Vesilind, P. Aarne. Engineering, ethics, and the environment. Cambridge University Press, 1998 — 94-bet. ISBN 0-521-58918-5.
- ↑ Stone, Christopher D.. Should Trees Have Standing? Law, Morality, and the Environment, Third, Oxford University Press, 2010 — 6-bet. ISBN 978-0-19-973607-2.
- ↑ Stone, Christopher D. (1972). "Should Trees Have Standing--Toward Legal Rights for Natural Objects". Southern California Law Review 45: 450–87.
- ↑ Hall, Matthew. Plants as Persons: A Philosophical Botany. SUNY Press, 2011. ISBN 978-1-4384-3428-5.
- ↑ Florianne Koechlin (January 2009), „The dignity of plants“, Plant Signaling & Behavior, Plant Signal Behav., 4-jild, № 1, 78–79-bet, doi:10.4161/psb.4.1.7315, PMC 2634081, PMID 19568336
- ↑ Vines, Timothy; Bruce, Ven Alex; Faunce, Thomas Alured (2013-03-19) (en). Planetary Medicine and the Waitangi Tribunal Whanganui River Report: Global Health Law Embracing Ecosystems as Patients. Rochester, NY. https://papers.ssrn.com/abstract=2235935.