Oʻgʻuz Yabgʻu davlati
Oʻgʻuz Yabgʻu davlati | |
|---|---|
| 750–1055 | |
 Oʻgʻuz Yabgʻu davlati, 750–1055 | |
| Status | Xoqonlik |
| Capital | Yangikent |
| Common languages | Turkiy |
| Ethnic groups | Oʻgʻuzlar, Kumanlar, Kangarlat, Turgeshlar |
| Religion |
Tangrichilik Islom (1003–1055) |
| Historical era | 8–11-asrlar |
• Established |
750 |
• Disestablished |
1055 |
Oʻgʻuz Yabgʻu davlati yoki Oʻgʻuz ili (Qadimgi turkiy: Oʻgʻuz yeri) — 750-yilda oʻgʻuz turklari tomonidan tashkil etilgan, geografik jihatdan Kaspiy va Orol dengizi sohillari oraligʻida joylashgan turkiy davlat edi[1]. Oʻgʻuz qabilalari Qozogʻiston hududida keng maydonni egallagan boʻlib, Irgʻiz, Yayiq, Emba va Uyl daryolari boʻylarini, Orol dengizi hududini, Sirdaryo vodiysini, Tyanshandagi Qaratau togʻlari etaklarini va Chu daryosi vodiysini oʻz ichiga olgan. Oʻgʻuz siyosiy birlashmasi 9–10-asrlarda Sirdaryoning oʻrta va quyi oqimi havzasida hamda unga tutash hozirgi gʻarbiy Qozogʻiston dashtlarida shakllandi.
Etimologiya
„Oʻgʻuz“ nomining etimologiyasi aniq emas. U tarixiy va filologik adabiyotlarda koʻp bor muhokama qilingan. Bu atama ehtimol „qabilalar“ yoki „qabila ittifoqi“ maʼnosini bildirgan, keyinchalik esa umumiy etnik nomga aylangan boʻlishi mumkin.
10-asrga kelib, islom manbalari ularni tengrichilik yoki buddaviy dinidagilardan farqli oʻlaroq, musulmon turkmanlar deb atay boshladi; 12-asrga kelib esa bu atama Vizantiya manbalarida ham qoʻllanila boshladi, chunki oʻgʻuzlar asosan musulmon edi[2]. „Oʻgʻuz“ nomi 13-asrga kelib qoʻllanilmay boshladi[3].
Dastlabki oʻgʻuz hududlari Markaziy Osiyoning janubi-sharqiy viloyatlari edi. Ilk oʻgʻuz guruhining shakllanishi Gʻarbiy Jetisu (rus va boshqa yevropa tillarida koʻpincha Semirechye deb ataladi) bilan bogʻlanadi.
Tarix
Dastlabki davr
Oʻgʻuz davlatiga oid ilk maʼlumot arab geografiya olimi Yaqubiy asarlarida uchraydi. U oʻgʻuzlarning Toʻquz oʻgʻuzlar, kimaklar va qarluqlarga qarshi urushlarini tilga olgan; yana bir geograf, Ibn al-Faqih, oʻgʻuzlar kimaklar va Toʻquz oʻgʻuzlar bilan birga „podshohlar“ (malik) boʻlganini va turklar orasida ulugʻlanganini xabar qiladi[4]. Jetisuda qadimgi oʻgʻuz poytaxti Guziya edi.
7–8-asrlarga oid xitoy manbalarida 姑蘇 Gūsūni („Oʻn oʻq“ ittifoqiga kirmagan[5][6][7] bir Gʻarbiy turk qabilasi) doimiy ravishda Issiqkoʻl–Talas atrofida joylashganligini aytadi. Yuriy Zuyev (1960) ushbu Gusu qabilasini oʻgʻuz turklar bilan bogʻlaydi[8]. Sari turgʻash qabilasining qochoqlari bosimi ostida oʻgʻuz konfederatsiyasining markazi Issiqkoʻl atrofidan Sirdaryoning quyi oqimiga koʻchdi[9]. Zuyev, shuningdek, ikki parallel parcha haqida eslatadi: ulardan biri Veneraning maxfiy kitobi (Taibo Yinjing 太白陰經)dan boʻlib, unda 三屈 „Uch Qu“ (< MC *k(h)ɨut̚)[a]ni tilga oladi[10], ikkinchisi esa al-Masudiyning Oltin oʻtloqlar va javohir konlari asaridan boʻlib, unda turkiy Gʻuzning uch qoʻshini haqida soʻz yuritiladi[11].
Nom oʻxshashligiga qaramay, Peter Benjamin Goldenning taʼkidlashicha, uygʻurlar chiqib kelgan Toʻquz oʻgʻuzlar (xitoycha: 九姓 Jĭu Xìng „Toʻqqiz taxallus“) Movarounnahrda Oʻgʻuz Yabgʻu davlatiga asos solgan oʻgʻuzlar bilan bir xalq emas edi[12]. Chunki Istaxriy va Muhammad ibn Muhammad Tusiy Toʻquz oʻgʻuzlarni va oʻgʻuzlarni alohida koʻrsatadi[13] hamda Ibn al-Faqih „kofir turk-oʻgʻuzlar, Toʻquz-oʻgʻuzlar va qarluqlar“ni alohida tilga oladi[14]. Shunga qaramay, Golden keyingi soʻnggi Goʻkturklar va uygʻurlar davrida boʻlgan chalkashlikni qayd etadi; bu yerda oʻgʻuz atamasi goʻyo Toʻquz oʻgʻuzlarga yoki yana bir qabila guruhiga nisbatan qoʻllanib, ularga hech qanday son qoʻshimchasiz ham oʻgʻuzlar deb atalgan. Shu chalkashlik Habash al-Hasib al-Marvoziy asarlarida ham aks etgan boʻlib, u 12 oʻgʻuz qabilasini sanab oʻtadi, ularga „Toʻquz xoqon“ hukmronlik qilgan va ularning ayrimlari Toʻquz-oʻgʻuzlar boʻlib, ular Movarounnahr bilan Xorazm chegarasida yashagan. Ehtimol, koʻpi bilan, oʻgʻuzlarga Toʻquz oʻgʻuzlarning bir guruh urugʻ yoki qabilalari rahbarlik qilgan boʻlishi mumkin[15].
766-yilda, qarluqlar Jetisuda (hozirgi Qozogʻistonning janubi-sharqi) Turkash xoqonligini tor-mor etgach, qarluq qabilalari shu yerda oʻz markaziga ega boʻlgan, hukmdori yabgʻu unvonini olgan xonlikni tuzdilar va poytaxtni Suyobga koʻchirdilar. Oʻsha paytda Uch-qarluq konfederatsiyasining asosiy qismi Oltoyni tark etgan va Jetisuda hukmronlik qarluq qabilalariga oʻtgan edi. Oʻgʻuz konfederatsiyasi Turkash xoqonligida yetakchilik uchun qarluqlar bilan kurashda magʻlubiyatga uchragach, Jetisudagi oʻgʻuzlarning katta qismi Qaratov togʻlari etaklariga va Issiqkoʻl havzasidagi Chu daryosi vodiysiga koʻchib oʻtdi.
9-asr boshlarida oʻgʻuz konfederatsiyasi, qarluqlar va kimak qabilasi bilan ittifoqda, Qangʻar ittifoqini tor-mor etib, Sirdaryo daryosining quyi oqimi va Orol boʻyi dashtlarini egalladi hamda qangʻarlar va bijanaklarni siqib chiqardi. Sirdaryo boʻyi qangʻarlarning koʻchmanchi qabilalari oʻgʻuzlarga qoʻshilishiga majbur boʻldi, ularning bir qismi esa gʻarbga, Shimoliy Qora dengiz boʻylariga koʻchib ketdi. Oʻgʻuzlar poytaxtni Yangikentga koʻchirdilar va Oʻgʻuz Yabgʻu davlati nomi bilan tanila boshladilar.
Davlat yaylov (yozgi qishloq) boʻlgan oʻgʻuzlarning Jankentida tashkil topgan. Oʻgʻuz eli „janubda Issiqkoʻl va Olmaliqdan, gʻarbda Sayramgacha, Sirdaryo (Sirdaryo) daryosining quyilish joyida joylashgan Yangikent shahrigacha va Qoraqum choʻligacha“ choʻzilgan edi[16]. Oʻgʻuz elining poytaxti manbalarda turlicha — Eni-Kent, Yangikent, Janikand, Yenikent, Yanikand tarzida yozilgan boʻlib, barchasi „Yangi shahar“ maʼnosini bildiradi. Arab adabiyotida al-Qariya al-Hadisa, fors adabiyotida esa Deh-i Hay deb atalgan, hozirda u Markaziy Osiyodagi ruxlar shahri — Jankent hisoblanadi.
Davlatga oʻgʻuz turklarining yetakchisi, boshqa turkiy hukmron unvonlar — xon va xoqonlarga oʻxshash, lekin dastlab xoqondan past maqomga ega boʻlgan yabgʻu boshchilik qilgan. Qoʻshin esa suboshi tomonidan boshqarilgan; bu yerda „sü“ „qoʻshin“ (ehtimol, qadimgi xitoycha: 戍 śvò „chegara qorovuli“ soʻzidan olingan)[17] va „bashi“ „bosh > hukmdor“ maʼnosini bildiradi.
Izohlar
- ↑ Oʻn oʻq (十箭 Shí Jiàn, (qadimgi turk 𐰆𐰣:𐰸 On oq) va Jĭu Xìng "Toʻqqiz taxallus" (qadimgi turk 𐱃𐰸𐰆𐰔:𐰆𐰍𐰔 Toʻquz oʻgʻuz)dan farqlangan
Manbalar
- ↑ „Oghuz Yapgu State - Pax Historia“ (en). www.paxhistoria.co. Qaraldi: 2026-yil 5-aprel.
- ↑ Elizabeth A. Zachariadou, „Turkomans“, in Alexander P. Kazhdan, ed., The Oxford Dictionary of Byzantium (Oxford University Press, 1991).
- ↑ Lewis, G. The Book of Dede Korkut. Penguin Books, 1974, p. 10.
- ↑ „Oghuz Djabgu state (9th — early 11th centuries)“, Qazaqstan Tarihy
- ↑ Jiu Tangshu 215b Helu txt. „統處月、處蜜、姑蘇、歌邏祿、弩失畢五姓之眾“ tr. „(Helu) governed the mass, [consisting] of the Chuyue, Chumi, Gusu, Geluolu, and Nushibi — five clans-“
- ↑ Tongdian vol. 199
- ↑ Jiu Tangshu vol. 194b
- ↑ Zuev Yu. A., Horse Tamgas from Vassal Princedoms (Translation of Chinese composition „Tanghuyao“ of 8th–10th centuries), Kazakh SSR Academy of Sciences, Alma-Ata, I960, pp. 133-134 (In Russian) quote: „In the 8th century, Oghuzes were already on Syr-Darya outside of the Ten Arrows Turkic Kaganate)“
- ↑ Bartold W. W., „Sketch of the Jeti-su history“, Frunze, 1943, pp. 20-21
- ↑ Li Quan, Taibo Yinjing „Vol. 1–3“, Zhejiang University Library Copy. p. 99 of 102 or Shoushange congshu 守山閣叢書 version p. 51 of 222
- ↑ Al-Masudi Meadows of Gold and Mines of Gems vol. 1, pp. 238-239. translated by Aloys Spreger
- ↑ Golden, Peter B. The Turkic Word of Mahmud al-Kashgari, p. 511
- ↑ Golden, Peter B. The Turkic Word of Mahmud al-Kashgari, pp. 507-511
- ↑ Golden, Peter B. (1992). An Introduction to the History of the Turkic People. Otto Harrassowitz, Wiesbaden. p. 198
- ↑ Golden (1992) pp. 206-207
- ↑ Kononov A. N., Genealogy of Turkmens, Moscow-Leningrad, USSR Academy of Sciences, 1958, p. 81 (Kononov A. N., Rodoslovnaya turkmen. Sochinenie Abu-l-gazi, xana xivinskogo, Moskva-Leningrad, AN SSSR, 1958) (In Russian)
- ↑ Dybo, Anna (2014), „Early contacts of Turks and problems of Proto-Turkic reconstruction“, in Tatarica, 2, p. 8
Adabiyotlar
- Kusainova M. A., 2006, Qozogʻiston tarixi, Shyn Kіtap, ISBN 9965-9784-4-1 (Kusainova M. A., 2006, Istoriya Kazaxstana, Shiң Kіtap) in Russian.
- Fisher, William Bayne; Boyle, J. A.. The Cambridge History of Iran (en). Cambridge University Press, 1968. ISBN 978-0-521-06936-6.