Nemis folklori

Germaniya xalq ogʻzaki ijodi (folklori) bir necha asrlar davomida Germaniyada shakllangan xalq anʼanasidir. Germaniya oʻz tarixining aksariyat qismida koʻplab davlat tuzilmalariga boʻlinib ketgani hisobga olinsa, bu atama ham bevosita Germaniyaning oʻziga, ham barcha nemis tilli mamlakatlarning folkloriga nisbatan qoʻllanilishi mumkin. Ushbu kengroq taʼrifga Avstriya va Lixtenshteyn, shuningdek, Shveysariya, Lyuksemburg, Belgiya hamda Italiyaning nemis tilli hududlari folklori ham kiradi.

Xususiyatlari

Nemis folklori umumiy nemis mifologiyasiga borib taqalgani sababli Skandinaviya va ingliz folklori bilan koʻplab oʻxshash xususiyatlarga ega. Masalan, xristianlikdan oldingi panteonlar va Skandinaviya mifologiyasidagi mavjudotlar, xristian bayramlari bilan bogʻliq sehrli obrazlar hamda alohida hududga xos afsonaviy qahramonlar.

Skandinaviyada boʻlgani kabi, qadimgi xudolarga boʻlgan eʼtiqod yoʻqolgach, qadimiy afsonalarning qoldiqlari saqlanib qolgan. Bularga quyidagilar kiradi:

• Klagmuxme (Klagmuhme) — noluvchi/yigʻlovchi sharpa (banshi);
• Almashtirilgan bolalar (Changelings) — parilar yoki sehrli mavjudotlar tomonidan oʻgʻirlanib, oʻrniga almashtirib qoʻyilgan maxluqlar;
• Doppelgänger — muayyan bir insonning aynan oʻziga oʻxshash qiyofasida namoyon boʻladigan gʻayritabiiy qiyofadosh mavjudotlar;
• Feniksmannlayn (Fenixmännlein) yoki Ork kabi gnomlar hamda ularning Qirol Goldemar va Qirol Laurin kabi hukmdorlari;
• Elflar va ularning hukmdori — ularning podshohi Erlking ;
• Feldgeister kabi dala ruhlari;
• Arvohlar va tirik murdalar, masalan: Foyerman (Feuermann), Hemann, Nachzehrer, Uhaml , Will-o'-the-wisp) va Wiedergänger;
• Uy ruhlari, masalan: Kobold (shuningdek, Bieresel, Gütel, Heinzelmännchen, Hinzelmann, Hödekin, Jack o' the bowl, Nis Puk va Petermännchen), Drak hamda kemalarda uchraydigan Klabautermann;
• Rubezal (Rübezahl) kabi togʻ ruhlari va Bergmonx (Bergmönch) kabi konchilik ruhlari ;
• Vasvasaga soluvchi ruhlar: Alp, Mare va Drude;
• Azoblovchi va qoʻrqituvchi ruhlar: Aufhocker, bogeyman va Poltergeist;
• Lorelei va Rhinemaidens kabi suv ilohalari ;
• Oq libosli ayol ruhlari, masalan, Weiße Frauen va Witte Wiwer;
• Yovvoyi ov (Wild Hunt) va uning ishtirokchilari: abadiy ovchilar ewiger Jäger yoki Türst ; yovvoyi ovchi ayollar Frau Holle, Perchta yoki Iblisning buvisi (Devil's grandmother) hamda sodiq Treuer Eckart va Heimchen;
• Oʻrmon ruhlari, masalan, Moss people va ularning yetakchisi Buschgroßmutter, Fänggen, Schrat va Yovvoyi odam (Wild man).

Bundan tashqari, afsonaviy hayvonlar ham mavjud: Bahkauv, Beerwolf, Elwetritsch, Erdhenne, lindworm, Nachtkrapp, Rasselbock, Schießschlange, Tatzelwurm va Wolpertinger; shuningdek, afsonaviy oʻsimliklar: Alrauna (mandrake) va Irrwurz.

Ommabop folklorga quyidagilar kiradi: Krampus, Belsnickel va Santa Klausning qoʻpol hamrohi Knecht Ruprecht; sovgʻalar berib koʻngli ovlanishi kerak boʻlgan Yul yalmogʻizi — Lutzelfrau; Christkind; Osterhase — Pasxa quyonchasi; va butparastlik urf-odatlaridan kelib chiqqan bahor bayrami — Valpurgiya kechasi (Walpurgisnacht).

Personajlar folkloriga esa Hamelnlik kalamush tutuvchi (Pied Piper of Hamelin), Ajal — choʻqintirgan ota (Godfather Death), hiylakor Till Eulenspiegel, Bremen sozandalari (Town Musicians of Bremen) va Faust hikoyalari kiradi.

Tarixi

1871-yilda rasman Germaniya imperiyasiga birlashgan davlatlarda folklorning hujjatlashtirilishi va saqlanishi dastlab XVIII va XIX asrlarda shakllandi. Shunday qilib, 1851-yildayoq yozuvchi Bernhard Baader ogʻzaki muloqot va qadimiy afsonalar asosida toʻplangan folklor tadqiqotlarini „Baden yeri va unga tutash hududlarning xalq afsonalari“ (Volkssagen aus dem Lande Baden und den angrenzenden Gegenden) nomi ostida nashr etdi. Saksoniyalik yozuvchi Yohann Karl Avgust Muzeyus (1735–1787) ham dastlabki folklor toʻplovchilardan biri edi

Folklor oʻrganilishini Prussiya shoiri va faylasufi Johann Gottfried Herder yanada rivojlantirildi. Uning etnik millatchilikda folklorning tutgan oʻrni — yaʼni folklor tarqoq nemis tilli xalqlarniki emas, balki bir yaxlit nemis millatining milliy folklori ekani haqidagi qarashlari Aka-uka Grimm, Gyote va boshqalarni ilhomlantirdi. Masalan, „Reyn qizlari“ (Rhine Maidens) va Aka-uka Grimmlarning "Qoʻrquvni oʻrganish uchun yoʻlga chiqqan yigit haqida hikoya" (The Story of a Boy Who Went Forth to Learn Fear) kabi folklor namunalari Richard Vagnerning „Nibelung uzugi“ (Der Ring des Nibelungen) operasi uchun ilhomlantiruvchi manba boʻlgan.

Washington Irvingning baʼzi asarlari — xususan, "Rip van Winkle" va „Uyquchi vodiy afsonasi“ („The Legend of Sleepy Hollow“) nemis xalq ertaklariga asoslangan.

Germaniyaning oʻzida bu masalaning millatchilik jihati Milliy-sotsializm (natsizm) davrida yanada kuchaytirildi. James R. Dow taʼkidlaganidek, Natsional-sotsializm hukmronligi ostida „folklor antidemokratik, antisotsialistik va oʻta shafqatsiz terrorchilik siyosatining targʻibot quroliga aylandi“. Folklorshunoslik (Volkskunde) nemis madaniyati bilan tarixiy uzviylik gʻoyasini qoʻllab-quvvatlovchi anʼanaviy urf-odatlarni izlab topish yoʻlida siyosiy qurol sifatida moslashtirildi. Shuningdek, „Qonli tuhmat“ (Blood libel Legend) afsonasi kabi antisemitik folklor shakllariga ham alohida urgʻu berildi.

Tashqi havolalar

• Johann Karl August Musäus Projekt Gutenberg DE (in German)
• German Fairy Tales and Folklore Collected by Fairytales (in English)