Nahda
Nahda (arabcha: النهضة — “uyg‘onish”), shuningdek, Arab uyg‘onishi, Arab ma’rifatparvarligi yoki Arab renessansi deb ataladi. XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Usmonli imperiyasining arablar yashaydigan hududlarida, xususan, Suriya, Livan, Misr va Tunisda rivojlangan madaniy harakatdir.
.png)
An’anaviy qarashlarga ko‘ra, Nahda harakati 1798-yilda Napoleon Bonapartning Misrga bostirib kirishi ortidan yuzaga kelgan madaniy o‘zgarishlar va Muhammad Ali posho kabi hukmdorlarning islohotlari bilan bog‘liq. Biroq keyingi tadqiqotlar bu harakat faqat G‘arb ta’sirida shakllanmaganini ko‘rsatadi. Uning rivojlanishiga Usmonli imperiyasidagi Tanzimat islohotlari, konstitutsiyaviy boshqaruvning joriy etilishi, yangi siyosiy qatlamning paydo bo‘lishi, matbuot va nashriyot faoliyatining kengayishi hamda Misr, Suriya va Livandagi ichki ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar ham ta’sir ko‘rsatgan.[1][2]
Nahda Misr va Levant hududida deyarli bir vaqtda boshlandi. Misrda harakatning siyosiy jihatlariga, Levantda esa madaniy masalalarga ko‘proq e’tibor qaratildi. Biroq bu farq qat’iy bo‘lmagan va harakat rivojlangani sari ikki yo‘nalish bir-biriga yaqinlashgan.[3][4]
Dastlabki namoyandalar
Rifo’a at-Tahtoviy
Misrlik olim Rifo’a at-Tahtoviy (1801–1873) Nahda harakatining dastlabki yetakchilaridan biri hisoblanadi. 1826-yilda Muhammad Ali hukumati uni G‘arb fanlari va ta’lim usullarini o‘rganish uchun Parijga yuborgan. Dastlab uning vazifasi Parijdagi harbiy akademiyada tahsil olayotgan misrlik kursantlarga imomlik qilish bo‘lgan.
At-Tahtoviy Fransiya jamiyatiga ijobiy baho bergan, biroq uning ayrim jihatlarini ham tanqid qilgan. Fransuz tilini o‘rganib, ilmiy va madaniy asarlarni arab tiliga tarjima qilgan. Shuningdek, 1830-yildagi Iyul inqilobi voqealarini kuzatgan. Keyinchalik parlament boshqaruvi va ayollar ta’limini qo‘llab-quvvatlagan.[5]
Fransiyada besh yil bo‘lgach, Misrga qaytgan va islohotlar haqidagi qarashlarini Takhlis al-Ibriz fi Talkhis Bariz nomli asarida bayon qilgan. 1834-yilda nashr etilgan ushbu asar Fransiya va Yevropani misrlik musulmon nuqtayi nazaridan tasvirlaydi. At-Tahtoviy Misr va musulmon dunyosi Yevropadan ko‘p narsani o‘rganishi mumkinligini ta’kidlagan, shu bilan birga islohotlar islomiy madaniyat qadriyatlariga moslashtirilishi lozimligini ilgari surgan. Bu yondashuv Nahda harakatining muhim g‘oyalaridan biriga aylangan.
Ahmad Faris ash-Shidyoq
Ahmad Faris ash-Shidyoq 1805 yoki 1806-yilda hozirgi Livan hududida tug‘ilgan. U dastlab maroniy nasroniy bo‘lgan, keyinchalik esa hayotining turli davrlarida Qohira, Malta, Buyuk Britaniya, Parij va Tunisda yashagan. Qohirada yashagan yillarida protestantlikni qabul qilgan. Buyuk Britaniyada arabcha Injil tarjimasi ustida ishlagan, keyinchalik Tunisda yashagan vaqtida islomni qabul qilib, Ahmad ismini olgan.
1860-yilda Istanbulga ko‘chib o‘tib, Usmonli hukumati uchun tarjimon bo‘lib ishlagan va arab tilidagi gazeta tashkil etgan. Nashr Usmonli imperiyasi, Misr va Tunis tomonidan qo‘llab-quvvatlangan hamda XIX asrning so‘nggi yillarigacha chop etilgan.
Ash-Shidyoq arab tili va madaniyatini rivojlantirishga katta hissa qo‘shgan, Usmonli hukmronligi davridagi turklashtirish siyosatiga qarshi chiqqan. U zamonaviy arab adabiyotining asoschilaridan biri hisoblanadi.
Butrus al-Bustoniy
Butrus al-Bustoniy (1819–1893) 1819-yil yanvarida Livanning Shuf hududidagi Dibbiye qishlog‘ida maroniy nasroniy oilasida tug‘ilgan. U ko‘p tillarni bilgan ma’rifatparvar, pedagog va jamoat arbobi bo‘lib, XIX asr o‘rtalarida Bayrutda kechgan Nahda harakatining muhim namoyandalaridan biri edi.
Amerikalik missionerlar ta’sirida protestantlikni qabul qilgan va dastlab ularning maktablarida dars bergan. Shuningdek, Injilni arab tiliga tarjima qilish ishlarida qatnashgan. Keyinchalik missionerlardan mustaqil faoliyat yurita boshlagan.
1860-yildagi druzlar va maroniylar o‘rtasidagi qonli to‘qnashuvlardan keyin, diniy mansublik asosida bo‘linish kuchaygan bir sharoitda, al-Bustoniy 1863-yilda dunyoviy tamoyillarga asoslangan Milliy maktabni — al-Madrasa al-Vataniyyani tashkil etdi. Ushbu maktabda Nahda harakatining yetakchi namoyandalari faoliyat yuritgan va undan yangi avlod ma’rifatparvarlari yetishib chiqqan.
Al-Bustoniy maktab darsliklari va lug‘atlar tuzgan, arab tilidagi matbuot rivojiga hissa qo‘shgan. U Nafir Suriyya jurnalida milliy birlikka chaqiruvchi maqolalar e’lon qilgan. Shuningdek, Eli Smit va Kornelius Van Deyk bilan birga Injilni arab tiliga tarjima qilish ustida ishlagan.
Al-Bustoniyning asarlari zamonaviy arab nasriy uslubining shakllanishiga ta’sir ko‘rsatdi. U G‘arb texnologiyalarini o‘rganishni qo‘llab-quvvatlagan, biroq dunyoviylik tamoyillariga ham qat’iy amal qilgan. Uning o‘g‘li Salim al-Bustoniy ham Nahda harakatida qatnashgan.[6][7]
Hayriddin posho
Hayriddin posho at-Tunisiy (1820–1890) Usmonli Tunisiga qul sifatida olib kelingan, keyinchalik esa Tunis hukmdori Ahmad Bey hukumatida yuqori lavozimlarga ko‘tarilgan. U diplomatik topshiriqlar bilan Usmonli imperiyasi va Yevropa mamlakatlariga safar qilgan hamda G‘arb g‘oyalari va Tanzimat islohotlari bilan tanishgan. 1859–1882-yillarda Tunis bosh vaziri bo‘lib ishlagan va mamlakatni modernizatsiya qilishda muhim rol o‘ynagan.
U o‘z asarlarida islomiy an’analarni G‘arb modernizatsiyasi bilan uyg‘unlashtirish mumkinligini ilgari surgan. Yevropa ma’rifatparvarligi va arab siyosiy tafakkuridan ilhomlanib, Tunis xalqining mustaqilligini, shuningdek, musulmon xalqlarining siyosiy erkinligini saqlashga intilgan. Uning qarashlari Tunis va Usmonli imperiyasidagi siyosiy tafakkurga katta ta’sir ko‘rsatgan.[8]
Fransis Marrash
Suriyalik olim, publitsist, yozuvchi, shoir va shifokor Fransis Marrash yoshligida G‘arbiy Osiyo va Fransiya bo‘ylab sayohat qilgan. Uning taxminan 1865-yilda nashr etilgan Ghabat al-haqq asarida siyosiy va ijtimoiy islohotlar g‘oyalari ilgari surilgan.
Marrash zamonaviy maktablar tashkil etish va diniy qarashlardan xoli vatanparvarlikni rivojlantirish zarurligini ta’kidlagan. U milliy o‘zlikni belgilashda tilning ahamiyatiga e’tibor qaratib, til diniy va mazhabiy farqlarni muvozanatlashtirishi mumkinligini ilgari surgan.[9][10][11]
Marrash zamonaviy davrning dastlabki kosmopolit arab ziyolilaridan biri sifatida e’tirof etiladi. U Fransiya inqilobi tamoyillarini qo‘llab-quvvatlagan va o‘z asarlarida Usmonli hukmronligini bilvosita tanqid qilgan. Shuningdek, zamonaviy arab she’riyatining ifoda uslubi, mavzulari, metaforalari va obrazlarini yangilashga harakat qilgan.[12]
Siyosat va jamiyat
Nahda tarafdorlari, odatda, jamiyatni isloh qilishni qo‘llab-quvvatlagan. Butrus al-Bustoniy va Ahmad Faris ash-Shidyoq islohotlarni inqilobsiz amalga oshirish tarafdori bo‘lgan bo‘lsa, Fransis Marrash va Adib Ishoq kabi ziyolilar yanada keskin o‘zgarishlarni ilgari surgan.[13]
1876-yilda Usmonli imperiyasi Tanzimat islohotlarining yakuni sifatida konstitutsiyani e’lon qildi. Bu mamlakat tarixidagi Birinchi konstitutsiyaviy davrning boshlanishiga sabab bo‘ldi. Yevropa boshqaruv tizimlaridan ilhomlangan konstitutsiya sulton vakolatlarini cheklashga qaratilgan bo‘lsa-da, siyosiy va ramziy jihatdan katta ahamiyatga ega edi.
Parlament boshqaruvining joriy etilishi Usmonli imperiyasi tasarrufidagi viloyatlarda yangi siyosiy qatlamning shakllanishiga yordam berdi. Keyinchalik ushbu qatlamdan liberal va millatchi ziyolilar yetishib chiqdi. Misr millatchiligi arab millatchiligidan farqli ravishda, Misrning o‘ziga xos tarixi va etnik o‘zligini ta’kidladi. Shu bilan birga, Usmonli markaziy boshqaruviga qarshi norozilik va sultonning avtoritar siyosatiga qarshilik arab millatchiligi g‘oyalarining rivojlanishiga ham ta’sir ko‘rsatdi.
Nahdaning so‘nggi bosqichlarida Suriya va Falastin millatchiligi kabi boshqa milliy harakatlar ham rivojlandi. Ularning ayrimlari arab millatchiligidan ko‘ra muayyan hududning o‘ziga xosligini ta’kidladi.
Ayollar huquqlari
Ahmad Faris ash-Shidyoq 1855-yilda Parijda nashr etilgan Leg Over Leg asarida ayollar huquqlarini himoya qilgan. Livanlik yahudiy yozuvchi Ester Moyyal esa 1890-yillarda The Family jurnalida ayollar huquqlariga bag‘ishlangan maqolalar yozgan.
Din
Musulmonlar
Jamaliddin al-Afg‘oniy (1839–1897) islomga modernistik yondashuvni ilgari surgan. U Yevropa davlatlarining ta’siri kuchayib borayotgan bir paytda musulmonlarning birdamligini qo‘llab-quvvatlagan va mustamlakachilikka qarshi chiqqan. Al-Afg‘oniy avtoritar monarxiyalar o‘rniga vakillik boshqaruvini joriy etish tarafdori bo‘lgan. Uning fikricha, diniy tafakkurdagi turg‘unlik va an’analarni tanqidsiz takrorlash islomiy jamiyatlarning rivojlanishiga to‘sqinlik qilgan.
Al-Afg‘oniyning eng taniqli shogirdlaridan biri Muhammad Abduh (1849–1905) edi. U al-Afg‘oniy bilan birgalikda qisqa muddat faoliyat yuritgan Al-Urva al-Vusqo jurnalini tashkil etishda qatnashgan. Abduh islomiy muassasalardagi ayrim rahbarlarni axloqiy va intellektual turg‘unlikda ayblagan. U musulmonlar Qur’on va Muhammad payg‘ambar ta’limotlarini chuqurroq o‘rganishi hamda diniy qarashlarni aql va adolat tamoyillari asosida qayta ko‘rib chiqishi kerakligini ta’kidlagan.
Abduhning shogirdlaridan biri suriyalik islomshunos va islohotchi Rashid Rizo (1865–1935) bo‘lib, u adolatli islomiy boshqaruv haqidagi g‘oyalarni rivojlantirgan. Uning qarashlari keyinchalik zamonaviy islomiy siyosiy harakatlarga, jumladan, Musulmon birodarlar tashkilotiga ham ta’sir ko‘rsatgan.
Shia olimlari ham Nahda harakatiga hissa qo‘shgan. Ular orasida tilshunos Ahmad Rizo va uning kuyovi, tarixchi Muhammad Jaber as-Safa bor edi. Eronda ham siyosiy islohotlar amalga oshirilib, konstitutsiyaviy harakat shakllandi. Bu jarayonlarning ayrim jihatlari Misrdagi Nahda islohotlariga o‘xshash bo‘lgan.
Nasroniylar
Arab nasroniylari Nahda harakatida muhim rol o‘ynagan. Ularning ta’lim olgan jamoa sifatidagi mavqei adabiyot, siyosat, biznes, falsafa, musiqa, teatr, kino, tibbiyot va fan sohalariga sezilarli hissa qo‘shish imkonini bergan.[14]
Damashq, Bayrut, Qohira va Halab harakatning asosiy markazlari bo‘lgan. Ushbu shaharlarda maktablar, universitetlar, teatrlar va bosmaxonalar tashkil etilgan. Ta’lim muassasalari, jumladan, Avliyo Yusuf universiteti, keyinchalik Bayrut Amerika universitetiga aylangan Suriya protestant kolleji va Bag‘doddagi al-Hikma universiteti arab madaniyatining rivojlanishiga hissa qo‘shgan.
XX asr boshlarida arab nasroniylari orasidan ko‘plab taniqli arab millatchilari va ziyolilari yetishib chiqdi. Ular orasida Konstantin Zurayq, Mishel Aflaq va Jurji Zaydon bor edi.
Mahjar — arab diasporasi adabiy harakati — ham arab adabiyotining rivojlanishiga hissa qo‘shgan. XX asr boshlarida Livan, Suriya va Falastindan Amerikaga ko‘chib ketgan arab tilida ijod qiluvchi yozuvchilar ushbu harakatni shakllantirgan. 1920-yilda Nyu-Yorkda faoliyat yurita boshlagan Qalam uyushmasi (ar-Robita al-Qalamiyya) uning muhim adabiy tashkilotlaridan biri bo‘lgan. A’zolari orasida Jubron Xalil Jubron, Iliyo Abu Moziy, Mixail Nuayma va Amin ar-Rayhoniy bor edi.
Fan
XIX asr boshlarida Misrdan ko‘plab talabalar san’at va fanlarni o‘rganish, texnik ko‘nikmalarni egallash uchun Yevropa universitetlariga yuborilgan. Keyinchalik arab tilidagi jurnallarda ommabop ilmiy maqolalar ham chop etila boshladi.
Zamonaviy adabiyot
XIX asr va XX asr boshlarida arab adabiyotida yangi yo‘nalishlar paydo bo‘ldi. Dastlab mumtoz adabiy shakllar saqlangan bo‘lsa-da, yozuvchilar zamonaviy mavzular va arab dunyosi duch kelayotgan muammolarni yoritishga kirishdilar.
Fransis Marrash arab adabiyotiga fransuz romantizmi ta’sirining kirib kelishida muhim rol o‘ynagan. Uning she’riy nasr va nasriy she’r shakllaridan foydalanishi zamonaviy arab adabiyotining yangi bosqichiga yo‘l ochgan.
Misrda Ahmad Shavqiy (1868–1932) mumtoz qasida imkoniyatlarini kengaytirishga uringan. Hofiz Ibrohim (1871–1932) kabi shoirlar esa mustamlakachilikka qarshi g‘oyalarni she’riyatda yoritgan. 1914-yilda Muhammad Husayn Haykal (1888–1956) tomonidan nashr etilgan Zaynab romani ko‘pincha ilk zamonaviy Misr romanlaridan biri sifatida tilga olinadi.
1925-yilda bir guruh yosh yozuvchilar Al-Madrasa al-Hadisa (“Yangi maktab”) harakatini shakllantirib, Al-Fajr (“Tong”) adabiy jurnalini nashr eta boshladi. Ularning ijodiga XIX asr rus yozuvchilari, jumladan, Fyodor Dostoyevskiy, Lev Tolstoy va Nikolay Gogol ta’sir ko‘rsatgan.
Amerikada yashagan Mahjar shoirlari ham arab she’riyatining shakllari va mavzularini boyitgan. Ularning eng mashhurlaridan biri Jubron Xalil Jubron (1883–1931) bo‘lib, u siyosiy va diniy muassasalarni tanqid qilgan hamda Qalam uyushmasida faoliyat yuritgan. Mixail Nuayma (1898–1989) ham ushbu adabiy muhitning muhim vakillaridan edi.
Jurji Zaydon (1861–1914) arab tarixiy romani janrining rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan. Nu’mon al-Qasatiliy va Salim al-Bustoniy ham Nahda davrining muhim romannavislari qatoriga kiradi. May Ziade (1886–1941) esa XX asr boshidagi arab adabiy muhitining yetakchi namoyandalaridan biri bo‘lgan.
Halablik yozuvchi Qustaki al-Himsiy (1858–1941) zamonaviy arab adabiy tanqidining asoschilaridan biri hisoblanadi. Uning tanqid nazariyasiga bag‘ishlangan asarlari arab adabiyotshunosligining rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatgan.
Aziz posho Abaza mumtoz arab she’riyati shaklida panarabizm g‘oyalarini ifodalagan shoirlardan biri edi.
G‘oyalarning tarqalishi
Gazeta va jurnallar
Nahda harakatining tarqalishida bosmaxonalar, gazeta va jurnallar muhim o‘rin tutgan. Yaqin Sharqdagi dastlabki bosmaxonalardan biri 1610-yilda Livandagi Avliyo Antoniy Kozhaya monastirida tashkil etilgan. Unda suryoniy tilidagi va garshuniy yozuvidagi, ya’ni suryoniy alifbosida yozilgan arabcha kitoblar bosilgan.
Arab harflaridan foydalangan ilk bosmaxonalardan biri 1734-yilda Livandagi Xinishara monastirida Abdulloh Zoxir tomonidan tashkil etilgan va 1899-yilgacha faoliyat ko‘rsatgan.
1821-yilda Muhammad Ali posho Misrga bosmaxona olib keldi. Zamonaviy bosma texnologiyalari tez tarqalib, Misr matbuotining rivojlanishiga va islohotchilik g‘oyalarining o‘rta tabaqa orasida yoyilishiga yordam berdi.
1855-yilda Rizqolloh Hassun faqat arab tilida chop etiladigan gazeta tashkil etdi. Qohirada Al-Ahram gazetasi 1875-yilda Saleem Takla tomonidan asos solingan. 1870–1900-yillarda Bayrutda qariyb 40 ta yangi davriy nashr va 15 ta gazeta tashkil etilgan.
Muhammad Abduh va Jamoliddin al-Afg‘oniy 1884-yilda Al-Urva al-Vusqo (“Eng mustahkam rishta”) jurnalini nashr eta boshlagan. Jurnal musulmonlar birdamligi va mustamlakachilikka qarshi kurash g‘oyalarini ilgari surgan. Nashr atigi bir necha oy faoliyat yuritgan bo‘lsa-da, Misr va Hindistondagi Britaniya ma’murlari tomonidan taqiqlanganiga qaramay, Marokashdan Hindistongacha keng tarqalgan.
Ensiklopediyalar va lug‘atlar
Yevropa va Amerika adabiyotini tarjima qilish arab tilining zamonaviylashuviga yordam berdi. Ilmiy va akademik atamalar, yangi ixtirolar nomlari arab tiliga kiritildi, shuningdek, arab tilining so‘z yasash imkoniyatlari asosida yangi so‘zlar yaratildi.
XIX asr oxirida Butrus al-Bustoniy zamonaviy arab ensiklopediyasini tuzdi. Ahmad Rizo (1872–1953) esa Matn al-Lug‘a nomli zamonaviy arab lug‘atini yaratdi.
Matbuot va ta’limning rivojlanishi natijasida mumtoz arab tilidan zamonaviy adabiy arab tiliga o‘tish jarayoni tezlashdi. Bugungi kunda zamonaviy adabiy arab tili arab dunyosida rasmiy va yozma muloqotda keng qo‘llanadi.
Adabiy majlislar
Nahda davrida adabiy majlislar va salonlar ham rivojlandi. Maryana Marrash XIX asrda arab dunyosida oilaviy uyida adabiy salon tashkil etgan ilk arab ayollaridan biri bo‘lgan. Qohirada esa malika Nazli Fozilning saloni taniqli adabiy yig‘inlardan biri edi.
Adabiyotlar
- Hourani, Albert. Arabic Thought in the Liberal Age, 1798–1939. Cambridge University Press, 1983.
- Jayyusi, Salma Khadra. Trends and Movements in Modern Arabic Poetry. Brill, 1977.
- Moreh, Shmuel. Modern Arabic Poetry 1800–1970. Brill, 1976.
- Moreh, Shmuel. Studies in Modern Arabic Prose and Poetry. Brill, 1988.
- Suleiman, Yasir. The Arabic Language and National Identity: A Study in Ideology. Edinburgh University Press, 2003.
- Watenpaugh, Heghnar Zeitlian. “The Harem as Biography: Domestic Architecture, Gender and Nostalgia in Modern Syria”. 2010.
- Watenpaugh, Keith David. Being Modern in the Middle East: Revolution, Nationalism, Colonialism, and the Arab Middle Class. Princeton University Press, 2006.
- Wielandt, Rotraud. “Fransis Fathallah Marrashs Zugang zum Gedankengut der Aufklärung und der französischen Revolution”. 1992.
- Zachs, Fruma va Halevi, Sharon. Gendering Culture in Greater Syria: Intellectuals and Ideology in the Late Ottoman Period. I.B. Tauris, 2015.
Manbalar
- ↑ Adnan A. Musallam, “Arab Press, Society and Politics at the End of the Ottoman Era”.
- ↑ Stephen Sheehi, Foundations of Modern Arab Identity. Gainesville: University Press of Florida, 2004.
- ↑ Ansari, Abdul Latif. Thoughts and Ideologies of Mikhail Nu'aima, the Mahjar Poet in the Development of Modern Arabic Poetry; A Critical Study. Shodhganga, 2010.
- ↑ „Histories of the Modern Middle East“. The University of Texas at Austin. Qaraldi: 2017-yil 27-sentyabr.
- ↑ Peter Gran, “Tahtawi in Paris”, Al-Ahram Weekly Online, 2002-yil 10–16-yanvar.
- ↑ Stephen Sheehi, “Butrus al-Bustani: Syria's Ideologue of the Age”, The Origins of Syrian Nationhood: Histories, Pioneers, and Identity, 2011, 57–78-betlar.
- ↑ Stephen Sheehi (May 2007). "A Social History of Early Arab Photography or a Prolegomenon to an Archaeology of the Lebanese Imago". International Journal of Middle East Studies 39 (2): 186. doi:10.1017/S0020743807070067.
- ↑ Order and Compromise: Government Practices in Turkey from the Late Ottoman Empire to the Early 21st Century. BRILL, 2015-02-26. ISBN 9789004289857.
- ↑ Wielandt 1992, ss. 129–130, 135
- ↑ Moreh 1988, s. 95; Hourani 1983, s. 247
- ↑ Suleiman 2003, s. 114
- ↑ Moreh 1976, s. 45
- ↑ Zeitschrift für internationale Freimaurerforschung, 2006 — 62-bet.
- ↑ Pacini, Andrea. Christian Communities in the Arab Middle East: The Challenge of the Future. Clarendon Press, 1998 — 38, 55-bet. ISBN 978-0-19-829388-0.