Muxtorjon Abdullayev: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
{{Davlat arbobi bilgiqutisi|ismi=Muxtorjon Turdialiyevich Abdullayev|lavozimi=[[Oʻzbekiston musulmonlari idorasi]] raisi|boshlanish davri=[[1993-yil]]dan|tugash davri=[[1997-yil]]gacha|oʻtmishdoshi=[[Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf]]|tavallud joyi={{TavalludJoyi|Qoʻqon}}|tavallud sanasi={{birth date|1928|12|30}}|vafot sanasi={{death date and age|2002|5|25|1928|12|30}}|vafot joyi={{VafotJoyi|Buxoro}}|vorisi=[[Abdurashid Bahromov]]|bayroq=Flag of Uzbekistan.svg|bayroq_2=Flag of Uzbekistan.svg|lavozim_2=Movorunnahr musulmonlari idorasi rahbari ( | {{Davlat arbobi bilgiqutisi|ismi=Muxtorjon Turdialiyevich Abdullayev|lavozimi=[[Oʻzbekiston musulmonlari idorasi]] raisi|boshlanish davri=[[1993-yil]]dan|tugash davri=[[1997-yil]]gacha|oʻtmishdoshi=[[Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf]]|tavallud joyi={{TavalludJoyi|Qoʻqon}}|tavallud sanasi={{birth date|1928|12|30}}|vafot sanasi={{death date and age|2002|5|25|1928|12|30}}|vafot joyi={{VafotJoyi|Buxoro}}|vorisi=[[Abdurashid Bahromov]]|bayroq=Flag of Uzbekistan.svg|bayroq_2=Flag of Uzbekistan.svg|lavozim_2=Movorunnahr musulmonlari idorasi rahbari (Oʻzbekiston)|boshlanish davri_2=1993-yil|tugash davri_2=1997-yil|oʻtmishdoshi_2=Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf|davomchisi_2=Shayx Abdurashid qori Baxromov|tavallud paytidagi ismi=Muxtorjon Turdialievich Abdullaev|ilmiy darajasi=Islom teologiyasi}} | ||
'''Muxtorjon Turdialiyevich Abdullayev''' (1928-yil 30-dekabr, [[Qoʻqon]], [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|SSSR]] — 2002-yil 25-may, [[Buxoro]], [[Oʻzbekiston]]) — sovet va oʻzbek diniy, ilmiy va jamoat arbobi. 1993—1997-yillarda | '''Muxtorjon Turdialiyevich Abdullayev''' (1928-yil 30-dekabr, [[Qoʻqon]], [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|SSSR]] — 2002-yil 25-may, [[Buxoro]], [[Oʻzbekiston]]) — sovet va oʻzbek diniy, ilmiy va jamoat arbobi. 1993—1997-yillarda Oʻzbekiston Oliy muftiysi, [[Oʻzbekiston musulmonlari idorasi|Oʻzbekiston musulmonlari idorasi]] rahbari. [[Buxoro|Buxorodagi]] [[Mir Arab madrasasi|Mir Arab madrasasining]] uzoq yillik mudiri. | ||
== Biografiyasi == | == Biografiyasi == | ||
Muxtorjon Abdullayev 1928-yilda [[Qoʻqon]] shahrining Azriktepa mahallasida tavallud topgan<ref name="автоссылка1">{{Книга|автор=У. Алимов, Б. Бобожонов|заглавие=Ўзбекистон уламолари|место=Тошкент|издательство=«Мовароуннаҳр»|год=2015|страниц=496|isbn=978-9943-12-324-3}}</ref><ref name="автоссылка2">{{Книга|автор=А. Иноятов, М. Солиева|заглавие=Зулматдаги зиёкорлар|место=Тошкент|издательство=«Ҳилол-нашр»|год=2016|страниц=286|isbn=978-9943-4632-1-9}}</ref><ref name="автоссылка3">{{Veb manbasi|url=https://www.uzerk.org/%d1%9e%d0%b7%d0%b1%d0%b5%d0%ba%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bd-%d0%bc%d1%83%d1%84%d1%82%d0%b8%d0%b9%d1%81%d0%b8-%d0%bc%d1%83%d1%85%d1%82%d0%be%d1%80%d0%b6%d0%be%d0%bd-%d0%b4%d0%be%d0%bc%d0%bb%d0%b0.html|sarlavha=Ўзбекистон муфтийси Мухторжон домла Абдуллаев ҳикояти|nashriyot=uzerk.org|qaralgan sana=2022-06-14|til=uz}}</ref>. Uning otasi Turdiali qori | Muxtorjon Abdullayev 1928-yilda [[Qoʻqon]] shahrining Azriktepa mahallasida tavallud topgan<ref name="автоссылка1">{{Книга|автор=У. Алимов, Б. Бобожонов|заглавие=Ўзбекистон уламолари|место=Тошкент|издательство=«Мовароуннаҳр»|год=2015|страниц=496|isbn=978-9943-12-324-3}}</ref><ref name="автоссылка2">{{Книга|автор=А. Иноятов, М. Солиева|заглавие=Зулматдаги зиёкорлар|место=Тошкент|издательство=«Ҳилол-нашр»|год=2016|страниц=286|isbn=978-9943-4632-1-9}}</ref><ref name="автоссылка3">{{Veb manbasi|url=https://www.uzerk.org/%d1%9e%d0%b7%d0%b1%d0%b5%d0%ba%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bd-%d0%bc%d1%83%d1%84%d1%82%d0%b8%d0%b9%d1%81%d0%b8-%d0%bc%d1%83%d1%85%d1%82%d0%be%d1%80%d0%b6%d0%be%d0%bd-%d0%b4%d0%be%d0%bc%d0%bb%d0%b0.html|sarlavha=Ўзбекистон муфтийси Мухторжон домла Абдуллаев ҳикояти|nashriyot=uzerk.org|qaralgan sana=2022-06-14|til=uz}}</ref>. Uning otasi Turdiali qori Qoʻqon [[Madrasa|madrasalaridan]] birida taniqli [[islom]] domlalaridan taʼlim olgan mashhur ilohiyot [[olim]]i, shuningdek, [[Xudoyorxon]] davrida [[shayx ul-islom]] unvonini olgan Abdullohjon domlaning oʻgʻli boʻlgan. | ||
=== Oilasi === | === Oilasi === | ||
[[SSSR]] Ichki ishlar xalq komissarligi tomonidan [[Fargʻona vodiysi| | [[SSSR]] Ichki ishlar xalq komissarligi tomonidan [[Fargʻona vodiysi|Fargʻona vodiysida]] [[musulmon]] dindorlarga va sovet hokimiyati muxoliflariga tinimsiz taʼqib qilinayotgan bir davrda Turdiali qori oilasi xavfsizligini oʻylab oʻzi yashab turgan hududdan qochishga harakat qiladi. 1935-yilda Turdiali qori oʻziga tanish boʻlgan ilohiyot olimlarining taklifiga koʻra, oilasi bilan boshqa bir tinchroq shahar — [[Samarqand|Samarqandga]] yashirincha qochib ketadi va bu ishi uchun qidiruvga berilgan shaxslar roʻyxatiga tushadi. Oila ikki yil davomida Samarqandda yashaydi. Kunlarning birida Turdiali qori oilasi bilan istiqomat qiladigan mahallada bir kishi vafot etadi, qori esa [[imom]] sifatida marhumning yaqinlari bilan birga [[Janoza namozi|janoza namozini]] oʻqishga qaror qiladi. Mahallada janoza namozini oʻqish qatʼiyan man etilgan bir paytda Turdiali qori haqida hukumat vakillariga zudlik bilan xabar berishadi va uni hibsga olishadi. Hibsda ushlangan davrida bir muddat Qoʻqonda faoliyat olib borgan Samarqand Ichki ishlar komissarligi xodimlaridan biri Turdiali qorini taniydi, uni hurmat qilganligi bois yashirincha hibsdan ozod qiladi va unga bogʻliq ishni bosdi-bosdi qilib yuboradi. Shundan soʻng, uning oilasi (shu jumladan, Muxtorjon Abdullayev ham) [[Turkmaniston Sovet Sotsialistik Respublikasi|Turkmaniston SSRga]] [[Afgʻoniston Qirolligi|Afgʻoniston Qirolligi]] yoki [[Pahlaviylar]] davlati orqali ketish maqsadida [[Buxoro|Buxoroga]] qochib ketishadi. Bu vaqtga kelib, SSSRning janubiy chegaralari sovet askarlari tomonidan qattiq qoʻriqlanardi, buning natijasida Turdiali qori mamlakatdan qochish haqidagi fikridan qaytishga majbur boʻladi va Buxoroda qolib, boshqa oddiy kishilardan ajralib turmaslik maqsadida [[sovun]] zavodiga ishga joylashadi<ref name="автоссылка14">{{Kitob manbasi/Ruscha|title=Ўзбекистон уламолари}}</ref><ref name="автоссылка24">{{Kitob manbasi/Ruscha|title=Зулматдаги зиёкорлар}}</ref><ref name="автоссылка36">{{Veb manbasi |url=https://www.uzerk.org/%d1%9e%d0%b7%d0%b1%d0%b5%d0%ba%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bd-%d0%bc%d1%83%d1%84%d1%82%d0%b8%d0%b9%d1%81%d0%b8-%d0%bc%d1%83%d1%85%d1%82%d0%be%d1%80%d0%b6%d0%be%d0%bd-%d0%b4%d0%be%d0%bc%d0%bb%d0%b0.html |sarlavha=Ўзбекистон муфтийси Мухторжон домла Абдуллаев ҳикояти |nashriyot=uzerk.org |qaralgan sana=2022-06-14 |til=uz}}</ref>. | ||
=== Taʼlimi === | === Taʼlimi === | ||
Muxtorjon Abdullayev Buxoro shahridagi 6-sonli | Muxtorjon Abdullayev Buxoro shahridagi 6-sonli oʻrta maktabni tugatganidan soʻng, oʻz otasidan va boshqa domlalaridan islomiy taʼlim olgan. Buxoro shahridagi [[Mir Arab madrasasi|Mir Arab madrasasida]] 4 yil tahsil olgach, oʻz iqtidori bilan [[Toshkent|Toshkentdagi]] [[Baroqxon madrasasi|Baroqxon madrasasiga]] oʻqishga kirgan va [[Ziyovuddinxon ibn Eshon Boboxon|Ziyovuddinxon ibn Eshon Boboxondan]]<ref name="автоссылка1">{{Книга|автор=У. Алимов, Б. Бобожонов|заглавие=Ўзбекистон уламолари|место=Тошкент|издательство=«Мовароуннаҳр»|год=2015|страниц=496|isbn=978-9943-12-324-3}}</ref><ref name="автоссылка2">{{Книга|автор=А. Иноятов, М. Солиева|заглавие=Зулматдаги зиёкорлар|место=Тошкент|издательство=«Ҳилол-нашр»|год=2016|страниц=286|isbn=978-9943-4632-1-9}}</ref><ref name="автоссылка3">{{Veb manbasi|url=https://www.uzerk.org/%d1%9e%d0%b7%d0%b1%d0%b5%d0%ba%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bd-%d0%bc%d1%83%d1%84%d1%82%d0%b8%d0%b9%d1%81%d0%b8-%d0%bc%d1%83%d1%85%d1%82%d0%be%d1%80%d0%b6%d0%be%d0%bd-%d0%b4%d0%be%d0%bc%d0%bb%d0%b0.html|sarlavha=Ўзбекистон муфтийси Мухторжон домла Абдуллаев ҳикояти|nashriyot=uzerk.org|qaralgan sana=2022-06-14|til=uz}}</ref> taʼlim olgan. | ||
=== Mehnat faoliyati === | === Mehnat faoliyati === | ||
Muxtorjon Abdullayev mehnat faoliyatini [[Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston musulmonlari diniy boshqarmasi|Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston musulmonlari diniy boshqarmasida]] boshlaydi. Oradan biroz vaqt | Muxtorjon Abdullayev mehnat faoliyatini [[Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston musulmonlari diniy boshqarmasi|Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston musulmonlari diniy boshqarmasida]] boshlaydi. Oradan biroz vaqt oʻtib, Buxorodagi Mir Arab madrasasiga mudir etib tayinlanadi. Keyinchalik [[Suriya|Suriyadagi]] [[Damashq universiteti|Damashq universitetining]] [[shariat]] fakultetiga 3 yillik oʻqishga yuboriladi. Suriyada Abdullayev [[Arab tili|arab tilini]] yanada yaxshilashga erishadi. Suriyadan qaytgach, Mir Arab madrasasida mudirlik va bir vaqtning oʻzida [[Mudarris|mudarrislik]] faoliyatini davom ettiradi. Shuningdek, Muxtorjon Abdullayev rahbarlik qilgan davrda Mir Arab madrasasining nufuzi yanada ortib, madrasa faoliyatiga yangilik va takomillashtirish ishlari kiritiladi. Sovet hokimiyati oʻrnatilgandan beri taqiqlangan [[Ramazon|Ramazon oyida]] [[Tarovih namozi|taroveh namozi]] va jamoaviy [[Iftor|iftorliklarni]] birinchi boʻlib Buxoroning oʻsha paytda faoliyat koʻrsatgan sanoqli masjidlarida qayta tiklaydi. Mir Arab madrasasidagi rasmiy faoliyati bilan bir qatorda, oʻz uyida ham yoshlarga bilimlarini oshirish boʻyicha bir qacha saboqlar beradi<ref name="автоссылка13">{{Kitob manbasi/Ruscha|title=Ўзбекистон уламолари}}</ref><ref name="автоссылка23">{{Kitob manbasi/Ruscha|title=Зулматдаги зиёкорлар}}</ref><ref name="автоссылка35">{{Veb manbasi |url=https://www.uzerk.org/%d1%9e%d0%b7%d0%b1%d0%b5%d0%ba%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bd-%d0%bc%d1%83%d1%84%d1%82%d0%b8%d0%b9%d1%81%d0%b8-%d0%bc%d1%83%d1%85%d1%82%d0%be%d1%80%d0%b6%d0%be%d0%bd-%d0%b4%d0%be%d0%bc%d0%bb%d0%b0.html |sarlavha=Ўзбекистон муфтийси Мухторжон домла Абдуллаев ҳикояти |nashriyot=uzerk.org |qaralgan sana=2022-06-14 |til=uz}}</ref>. | ||
[[Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf|Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf]] [[Oʻzbekiston musulmonlari idorasi| | [[Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf|Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf]] [[Oʻzbekiston musulmonlari idorasi|Oʻzbekiston musulmonlari idorasi rahbari va Oʻzbekiston]] Oliy [[Muftiy|muftiysi]] lavozimidan hokimiyat bosimi tufayli isteʼfoga chiqarilganidan soʻng, uning oʻrniga Muxtorjon Abdullayev Musulmonlar idorasi raisi etib saylanadi. | ||
1997-yilda esa muftiylikdan olinadi va Buxorodagi [[Bahouddin Naqshband majmuasi|Bahouddin Naqshband majmuasiga]] qarashli masjidga qaytib, to vafotigacha shu yerda imom-xatib | 1997-yilda esa muftiylikdan olinadi va Buxorodagi [[Bahouddin Naqshband majmuasi|Bahouddin Naqshband majmuasiga]] qarashli masjidga qaytib, to vafotigacha shu yerda imom-xatib boʻlib ishlaydi. 1991-yilga qadar Shayx Muxtorjon Abdullayev doimiy ravishda Mir Arab madrasasiga rahbarlik qilib, SSSR da oʻta nufuzli va mashhur ilohiyot olimi, [[shariat]], [[fiqh]], [[tafsir]], [[kalom]], [[Hadis ilmi|hadis]], arab va fors tillari boʻyicha mutaxassisga aylanadi va [[sunniylik]], [[hanafiylik]] [[Mazhab|mazhabi]] tarafdorlaridan biri sifatida [[Tasavvuf|soʻfiylik]] [[Tariqat|tariqati]], [[Naqshbandiya|naqshbandiyani]] qoʻllab-quvvatlaydi. | ||
1993-yilda Buxoro va Toshkentda [[Bahouddin Naqshband]] tavalludining 675 yilligiga | 1993-yilda Buxoro va Toshkentda [[Bahouddin Naqshband]] tavalludining 675 yilligiga bagʻishlangan xalqaro anjumanlar tashkil etib, naqshbandiya tariqatining tiklanishiga ham katta hissa qoʻshadi<ref name="автоссылка12">{{Kitob manbasi/Ruscha|title=Ўзбекистон уламолари}}</ref><ref name="автоссылка22">{{Kitob manbasi/Ruscha|title=Зулматдаги зиёкорлар}}</ref><ref name="автоссылка34">{{Veb manbasi |url=https://www.uzerk.org/%d1%9e%d0%b7%d0%b1%d0%b5%d0%ba%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bd-%d0%bc%d1%83%d1%84%d1%82%d0%b8%d0%b9%d1%81%d0%b8-%d0%bc%d1%83%d1%85%d1%82%d0%be%d1%80%d0%b6%d0%be%d0%bd-%d0%b4%d0%be%d0%bc%d0%bb%d0%b0.html |sarlavha=Ўзбекистон муфтийси Мухторжон домла Абдуллаев ҳикояти |nashriyot=uzerk.org |qaralgan sana=2022-06-14 |til=uz}}</ref>. | ||
Muxtorjon abdullayev [[Oʻzbek tili| | Muxtorjon abdullayev [[Oʻzbek tili|oʻzbek tilidan]] tashqari [[Arab tili|arab]], [[Fors tili|fors]], [[Tojik tili|tojik]], [[Rus tili|rus]], [[Ozarbayjon turkchasi|ozarbayjon]], [[Qrimtatar tili|qrim-tatar]], [[Tatar tili|tatar]], [[Boshqird tili|boshqird]], [[Turkman tili|turkman]] tillarini ham yaxshi bilgan. | ||
Muxtorjon Abdullayev 2002-yilning 25-mayida 74 yoshida vafot etadi. Qabri Buxorodagi Hazrati Imom qabristonida. | Muxtorjon Abdullayev 2002-yilning 25-mayida 74 yoshida vafot etadi. Qabri Buxorodagi Hazrati Imom qabristonida. | ||
== Misr prezidenti Husniy Muborak bilan == | == Misr prezidenti Husniy Muborak bilan == | ||
Ushbu voqea 1994-yilda boʻlib oʻtgan. Shayx Muxtorjon Abdullayev | Ushbu voqea 1994-yilda boʻlib oʻtgan. Shayx Muxtorjon Abdullayev Oʻzbekiston Oliy muftiysi va Musulmonlar idorasi rahbari sifatida Oʻzbekistonning [[Misr|Misr Arab Respublikasi]] Prezidenti [[Husniy Muborak]] huzuridagi rasmiy delegatsiyasi tarkibida boʻladi. Husniy Muborak saroyida Oʻzbekiston delegatsiyasi sharafiga tashkil etilgan tantanali kechki ovqatdan soʻng, barcha ishtirokchilar oʻz ishlari bilan shugʻullanishadi, Shayx Muxtorjon Abdullayev Oʻzbekiston delegatsiyasining ayrim aʼzolari va Misr rasmiylari bilan birga saroy hovlisini aylanib chiqadi. Uning xotiralariga koʻra, oʻsha paytda prezident Husniy Muborak mashinada shayxning oldiga keladi va unga quyidagi soʻzlarni aytadi: „Hurmatli shayx, tinchlaning va xijolat boʻlmang, siz mening aziz mehmonimsiz. Sizni oilam bilan tanishtiraman, chunki uyimga muqaddas Buxoroning atoqli farzandini olib keldim. Yurtingizda ([[Qirgʻiziston|Qirgʻizistonning]] hozirgi [[Bishkek]] shahridagi Frunze nomidagi oliy harbiy qoʻmondonlik bilim yurti nazarda tutiladi) oʻqib yurgan kezlarim [[Andijon shahri|Andijon]], [[Toshkent]], [[Buxoro]], [[Samarqand]] shaharlarida boʻlganman va dinimiz rivojlanishiga munosib hissa qoʻshgan yurtingizni juda hurmat qilaman. Men sizning hududingizdan koʻplab buyuk ulamolar chiqqanini ham juda yaxshi bilaman“. Uning xotiralariga koʻra, Misr prezidenti yoshligida Oʻzbekistonda boʻlganini hayajon va mehr bilan eslaydi va prezident bilan kechgan suhbat juda uzoq davom etganini, natijada mehmonxonalarga joylashgan boshqa delegatsiya vakillaridan farqli ravishda Muxtorjon Abdullayev Misr prezidentining uyida tunab qoladi. Soʻngra Misr Prezidenti soʻzlarida davom etdi: „Hurmatli muftiy janoblari, sizdan katta iltimos va taklifim bor. Xudo xohlasa, prezidentingiz bilan birgalikda muqaddas Buxoroda [[Imom al-Buxoriy]] nomini olgan Xalqaro islom universitetini tezroq ochmoqchiman. Bu men va buyuk Misr xalqining aziz va muhtaram Oʻzbekiston xalqiga va muqaddas Buxoro shahriga, eng muhimi, buyuk Al-Buxoriy xotirasi uchun qilingan ishlar uchun cheksiz minnatdorchilik belgisi sifatida tuhfa boʻlar edi. Bu imkoniyat Oʻzbekistonga yana islom [[Sivilizatsiya|sivilizatsiyasi]] markazlaridan biriga aylanish huquqini beradi. Nafaqat, Oʻzbekistondan, balki butun islom olamidan 10—15 ming yoki undan ham koʻproq yoshlar ushbu universitetda oʻqishini istayman. Bu universitet atrofida katta islomiy tadqiqot markazi ham qurilib, vaqti kelib ushbu institut nufuzi boʻyicha bizning [[Al-Azhar universiteti]] bilan raqobatlasha oladi. Koʻrib turganingizdek, hozir islom olamida „Al-Azhar“ga munosib raqib yoʻq. Shuning uchun ham Al-Azhar [[Olim|olimlari]] va [[Oʻqituvchi|oʻqituvchilari]], ularning shogirdlari Al-Azharni islom olamidagi eng yaxshi oʻquv maskani biri deb bilishadi. Men esa ularning bunday kibrga berilishlarini va gʻururlanishlarini yoqtirmayman. Darhaqiqat, hozir biznikidan nufuzliroq islomiy taʼlim muassasasi yoʻq, ammo „Al-Azhar“ga yaxshi maʼnoda munosib raqib boʻla oladigan taʼlim dargohi bunyod etilishini va bunday muassasa aynan mening sevimli va muqaddas shaharlarimdan boʻlgan Buxoroda ochilishini juda istayman. Mamlakatingiz bularning barchasi uchun ulkan salohiyatga ega". Ertasi kuni ertalab Husniy Muborak xayrlashayotganda: „Sizdan iltimos qilaman, suhbatimiz haqida prezidentingizga ayting. Bu men uchun juda muhim. Men shaxsan oʻzimning hisobimdan 45 million dollar ajratishga tayyorman, bu masalaga oʻz davlatim va qoʻshni davlatlardagi hamkorlarimni ham jalb etishga harakat qilaman“. Muxtorjon Abdullayevning soʻzlariga koʻra, xayrlashuv chogʻida u prezident Husniy Muborak va uning oila aʼzolarini duo qilib, ularga minnatdorchilik bildirgan va uni ana shunday taʼlim muassasasini tashkil etishda faol ishtirok etishiga ishontirgan<ref name="автоссылка32">{{Veb manbasi |url=https://www.uzerk.org/%d1%9e%d0%b7%d0%b1%d0%b5%d0%ba%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bd-%d0%bc%d1%83%d1%84%d1%82%d0%b8%d0%b9%d1%81%d0%b8-%d0%bc%d1%83%d1%85%d1%82%d0%be%d1%80%d0%b6%d0%be%d0%bd-%d0%b4%d0%be%d0%bc%d0%bb%d0%b0.html |sarlavha=Ўзбекистон муфтийси Мухторжон домла Абдуллаев ҳикояти |nashriyot=uzerk.org |qaralgan sana=2022-06-14 |til=uz}}</ref><ref name="автоссылка33">{{cite web|url=https://www.uzerk.org/%d1%9e%d0%b7%d0%b1%d0%b5%d0%ba%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bd-%d0%bc%d1%83%d1%84%d1%82%d0%b8%d0%b9%d1%81%d0%b8-%d0%bc%d1%83%d1%85%d1%82%d0%be%d1%80%d0%b6%d0%be%d0%bd-%d0%b4%d0%be%d0%bc%d0%bb%d0%b0.html|title=Ўзбекистон муфтийси Мухторжон домла Абдуллаев ҳикояти|publisher=uzerk.org|accessdate=2022-06-14|lang=uz}}</ref>. | ||
== Manbalar == | == Manbalar == | ||
2026-yil 20-noyabr, 20:47 dagi (joriy) koʻrinishi
| Muxtorjon Turdialiyevich Abdullayev | |
|---|---|
|
Mansab davri 1993-yildan – 1997-yilgacha | |
| Oʻtmishdoshi | Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf |
| Vorisi | Abdurashid Bahromov |
|
Mansab davri 1993-yil – 1997-yil | |
| Oʻtmishdoshi | Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf |
| Vorisi | Shayx Abdurashid qori Baxromov |
| Shaxsiy maʼlumotlari | |
| Tavalludi |
Muxtorjon Turdialievich Abdullaev 30-dekabr 1928-yil Qoʻqon |
| Vafoti |
25-may 2002-yil (73 yoshda) Buxoro |
| Ilmiy unvoni | Islom teologiyasi |
Muxtorjon Turdialiyevich Abdullayev (1928-yil 30-dekabr, Qoʻqon, SSSR — 2002-yil 25-may, Buxoro, Oʻzbekiston) — sovet va oʻzbek diniy, ilmiy va jamoat arbobi. 1993—1997-yillarda Oʻzbekiston Oliy muftiysi, Oʻzbekiston musulmonlari idorasi rahbari. Buxorodagi Mir Arab madrasasining uzoq yillik mudiri.
Biografiyasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Muxtorjon Abdullayev 1928-yilda Qoʻqon shahrining Azriktepa mahallasida tavallud topgan[1][2][3]. Uning otasi Turdiali qori Qoʻqon madrasalaridan birida taniqli islom domlalaridan taʼlim olgan mashhur ilohiyot olimi, shuningdek, Xudoyorxon davrida shayx ul-islom unvonini olgan Abdullohjon domlaning oʻgʻli boʻlgan.
Oilasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]SSSR Ichki ishlar xalq komissarligi tomonidan Fargʻona vodiysida musulmon dindorlarga va sovet hokimiyati muxoliflariga tinimsiz taʼqib qilinayotgan bir davrda Turdiali qori oilasi xavfsizligini oʻylab oʻzi yashab turgan hududdan qochishga harakat qiladi. 1935-yilda Turdiali qori oʻziga tanish boʻlgan ilohiyot olimlarining taklifiga koʻra, oilasi bilan boshqa bir tinchroq shahar — Samarqandga yashirincha qochib ketadi va bu ishi uchun qidiruvga berilgan shaxslar roʻyxatiga tushadi. Oila ikki yil davomida Samarqandda yashaydi. Kunlarning birida Turdiali qori oilasi bilan istiqomat qiladigan mahallada bir kishi vafot etadi, qori esa imom sifatida marhumning yaqinlari bilan birga janoza namozini oʻqishga qaror qiladi. Mahallada janoza namozini oʻqish qatʼiyan man etilgan bir paytda Turdiali qori haqida hukumat vakillariga zudlik bilan xabar berishadi va uni hibsga olishadi. Hibsda ushlangan davrida bir muddat Qoʻqonda faoliyat olib borgan Samarqand Ichki ishlar komissarligi xodimlaridan biri Turdiali qorini taniydi, uni hurmat qilganligi bois yashirincha hibsdan ozod qiladi va unga bogʻliq ishni bosdi-bosdi qilib yuboradi. Shundan soʻng, uning oilasi (shu jumladan, Muxtorjon Abdullayev ham) Turkmaniston SSRga Afgʻoniston Qirolligi yoki Pahlaviylar davlati orqali ketish maqsadida Buxoroga qochib ketishadi. Bu vaqtga kelib, SSSRning janubiy chegaralari sovet askarlari tomonidan qattiq qoʻriqlanardi, buning natijasida Turdiali qori mamlakatdan qochish haqidagi fikridan qaytishga majbur boʻladi va Buxoroda qolib, boshqa oddiy kishilardan ajralib turmaslik maqsadida sovun zavodiga ishga joylashadi[4][5][6].
Taʼlimi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Muxtorjon Abdullayev Buxoro shahridagi 6-sonli oʻrta maktabni tugatganidan soʻng, oʻz otasidan va boshqa domlalaridan islomiy taʼlim olgan. Buxoro shahridagi Mir Arab madrasasida 4 yil tahsil olgach, oʻz iqtidori bilan Toshkentdagi Baroqxon madrasasiga oʻqishga kirgan va Ziyovuddinxon ibn Eshon Boboxondan[1][2][3] taʼlim olgan.
Mehnat faoliyati
[tahrir | manbasini tahrirlash]Muxtorjon Abdullayev mehnat faoliyatini Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston musulmonlari diniy boshqarmasida boshlaydi. Oradan biroz vaqt oʻtib, Buxorodagi Mir Arab madrasasiga mudir etib tayinlanadi. Keyinchalik Suriyadagi Damashq universitetining shariat fakultetiga 3 yillik oʻqishga yuboriladi. Suriyada Abdullayev arab tilini yanada yaxshilashga erishadi. Suriyadan qaytgach, Mir Arab madrasasida mudirlik va bir vaqtning oʻzida mudarrislik faoliyatini davom ettiradi. Shuningdek, Muxtorjon Abdullayev rahbarlik qilgan davrda Mir Arab madrasasining nufuzi yanada ortib, madrasa faoliyatiga yangilik va takomillashtirish ishlari kiritiladi. Sovet hokimiyati oʻrnatilgandan beri taqiqlangan Ramazon oyida taroveh namozi va jamoaviy iftorliklarni birinchi boʻlib Buxoroning oʻsha paytda faoliyat koʻrsatgan sanoqli masjidlarida qayta tiklaydi. Mir Arab madrasasidagi rasmiy faoliyati bilan bir qatorda, oʻz uyida ham yoshlarga bilimlarini oshirish boʻyicha bir qacha saboqlar beradi[7][8][9].
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf Oʻzbekiston musulmonlari idorasi rahbari va Oʻzbekiston Oliy muftiysi lavozimidan hokimiyat bosimi tufayli isteʼfoga chiqarilganidan soʻng, uning oʻrniga Muxtorjon Abdullayev Musulmonlar idorasi raisi etib saylanadi.
1997-yilda esa muftiylikdan olinadi va Buxorodagi Bahouddin Naqshband majmuasiga qarashli masjidga qaytib, to vafotigacha shu yerda imom-xatib boʻlib ishlaydi. 1991-yilga qadar Shayx Muxtorjon Abdullayev doimiy ravishda Mir Arab madrasasiga rahbarlik qilib, SSSR da oʻta nufuzli va mashhur ilohiyot olimi, shariat, fiqh, tafsir, kalom, hadis, arab va fors tillari boʻyicha mutaxassisga aylanadi va sunniylik, hanafiylik mazhabi tarafdorlaridan biri sifatida soʻfiylik tariqati, naqshbandiyani qoʻllab-quvvatlaydi.
1993-yilda Buxoro va Toshkentda Bahouddin Naqshband tavalludining 675 yilligiga bagʻishlangan xalqaro anjumanlar tashkil etib, naqshbandiya tariqatining tiklanishiga ham katta hissa qoʻshadi[10][11][12].
Muxtorjon abdullayev oʻzbek tilidan tashqari arab, fors, tojik, rus, ozarbayjon, qrim-tatar, tatar, boshqird, turkman tillarini ham yaxshi bilgan.
Muxtorjon Abdullayev 2002-yilning 25-mayida 74 yoshida vafot etadi. Qabri Buxorodagi Hazrati Imom qabristonida.
Misr prezidenti Husniy Muborak bilan
[tahrir | manbasini tahrirlash]Ushbu voqea 1994-yilda boʻlib oʻtgan. Shayx Muxtorjon Abdullayev Oʻzbekiston Oliy muftiysi va Musulmonlar idorasi rahbari sifatida Oʻzbekistonning Misr Arab Respublikasi Prezidenti Husniy Muborak huzuridagi rasmiy delegatsiyasi tarkibida boʻladi. Husniy Muborak saroyida Oʻzbekiston delegatsiyasi sharafiga tashkil etilgan tantanali kechki ovqatdan soʻng, barcha ishtirokchilar oʻz ishlari bilan shugʻullanishadi, Shayx Muxtorjon Abdullayev Oʻzbekiston delegatsiyasining ayrim aʼzolari va Misr rasmiylari bilan birga saroy hovlisini aylanib chiqadi. Uning xotiralariga koʻra, oʻsha paytda prezident Husniy Muborak mashinada shayxning oldiga keladi va unga quyidagi soʻzlarni aytadi: „Hurmatli shayx, tinchlaning va xijolat boʻlmang, siz mening aziz mehmonimsiz. Sizni oilam bilan tanishtiraman, chunki uyimga muqaddas Buxoroning atoqli farzandini olib keldim. Yurtingizda (Qirgʻizistonning hozirgi Bishkek shahridagi Frunze nomidagi oliy harbiy qoʻmondonlik bilim yurti nazarda tutiladi) oʻqib yurgan kezlarim Andijon, Toshkent, Buxoro, Samarqand shaharlarida boʻlganman va dinimiz rivojlanishiga munosib hissa qoʻshgan yurtingizni juda hurmat qilaman. Men sizning hududingizdan koʻplab buyuk ulamolar chiqqanini ham juda yaxshi bilaman“. Uning xotiralariga koʻra, Misr prezidenti yoshligida Oʻzbekistonda boʻlganini hayajon va mehr bilan eslaydi va prezident bilan kechgan suhbat juda uzoq davom etganini, natijada mehmonxonalarga joylashgan boshqa delegatsiya vakillaridan farqli ravishda Muxtorjon Abdullayev Misr prezidentining uyida tunab qoladi. Soʻngra Misr Prezidenti soʻzlarida davom etdi: „Hurmatli muftiy janoblari, sizdan katta iltimos va taklifim bor. Xudo xohlasa, prezidentingiz bilan birgalikda muqaddas Buxoroda Imom al-Buxoriy nomini olgan Xalqaro islom universitetini tezroq ochmoqchiman. Bu men va buyuk Misr xalqining aziz va muhtaram Oʻzbekiston xalqiga va muqaddas Buxoro shahriga, eng muhimi, buyuk Al-Buxoriy xotirasi uchun qilingan ishlar uchun cheksiz minnatdorchilik belgisi sifatida tuhfa boʻlar edi. Bu imkoniyat Oʻzbekistonga yana islom sivilizatsiyasi markazlaridan biriga aylanish huquqini beradi. Nafaqat, Oʻzbekistondan, balki butun islom olamidan 10—15 ming yoki undan ham koʻproq yoshlar ushbu universitetda oʻqishini istayman. Bu universitet atrofida katta islomiy tadqiqot markazi ham qurilib, vaqti kelib ushbu institut nufuzi boʻyicha bizning Al-Azhar universiteti bilan raqobatlasha oladi. Koʻrib turganingizdek, hozir islom olamida „Al-Azhar“ga munosib raqib yoʻq. Shuning uchun ham Al-Azhar olimlari va oʻqituvchilari, ularning shogirdlari Al-Azharni islom olamidagi eng yaxshi oʻquv maskani biri deb bilishadi. Men esa ularning bunday kibrga berilishlarini va gʻururlanishlarini yoqtirmayman. Darhaqiqat, hozir biznikidan nufuzliroq islomiy taʼlim muassasasi yoʻq, ammo „Al-Azhar“ga yaxshi maʼnoda munosib raqib boʻla oladigan taʼlim dargohi bunyod etilishini va bunday muassasa aynan mening sevimli va muqaddas shaharlarimdan boʻlgan Buxoroda ochilishini juda istayman. Mamlakatingiz bularning barchasi uchun ulkan salohiyatga ega". Ertasi kuni ertalab Husniy Muborak xayrlashayotganda: „Sizdan iltimos qilaman, suhbatimiz haqida prezidentingizga ayting. Bu men uchun juda muhim. Men shaxsan oʻzimning hisobimdan 45 million dollar ajratishga tayyorman, bu masalaga oʻz davlatim va qoʻshni davlatlardagi hamkorlarimni ham jalb etishga harakat qilaman“. Muxtorjon Abdullayevning soʻzlariga koʻra, xayrlashuv chogʻida u prezident Husniy Muborak va uning oila aʼzolarini duo qilib, ularga minnatdorchilik bildirgan va uni ana shunday taʼlim muassasasini tashkil etishda faol ishtirok etishiga ishontirgan[13][14].
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ 1,0 1,1 У. Алимов, Б. Бобожонов. Ўзбекистон уламолари. Тошкент: «Мовароуннаҳр», 2015. ISBN 978-9943-12-324-3.
- ↑ 2,0 2,1 А. Иноятов, М. Солиева. Зулматдаги зиёкорлар. Тошкент: «Ҳилол-нашр», 2016. ISBN 978-9943-4632-1-9.
- ↑ 3,0 3,1 „Ўзбекистон муфтийси Мухторжон домла Абдуллаев ҳикояти“ (uz). uzerk.org. Qaraldi: 2022-yil 14-iyun.
- ↑ Ўзбекистон уламолари.
- ↑ Зулматдаги зиёкорлар.
- ↑ „Ўзбекистон муфтийси Мухторжон домла Абдуллаев ҳикояти“ (uz). uzerk.org. Qaraldi: 2022-yil 14-iyun.
- ↑ Ўзбекистон уламолари.
- ↑ Зулматдаги зиёкорлар.
- ↑ „Ўзбекистон муфтийси Мухторжон домла Абдуллаев ҳикояти“ (uz). uzerk.org. Qaraldi: 2022-yil 14-iyun.
- ↑ Ўзбекистон уламолари.
- ↑ Зулматдаги зиёкорлар.
- ↑ „Ўзбекистон муфтийси Мухторжон домла Абдуллаев ҳикояти“ (uz). uzerk.org. Qaraldi: 2022-yil 14-iyun.
- ↑ „Ўзбекистон муфтийси Мухторжон домла Абдуллаев ҳикояти“ (uz). uzerk.org. Qaraldi: 2022-yil 14-iyun.
- ↑ „Ўзбекистон муфтийси Мухторжон домла Абдуллаев ҳикояти“ (uz). uzerk.org. Qaraldi: 2022-yil 14-iyun.
