Multiplikator (iqtisodiyot)

Multiplikator (inglizcha: multiplier — „koʻpaytiruvchi“, „oshiruvchi“) — iqtisodiyotdagi moliyaviy okimlarning ikki (baʼzan ikkitadan koʻprok) koʻrsatkich (parametr)lari oʻrtasidagi bogʻlanishlarni [mas, davlat byudjeta xarajatlarining oʻsishi bilan yalpi ichki mahsulot (YIM) ning hajmi, depozitlar hajmi bilan muomalada boʻlgan pul massasi oʻrtasidagi) tavsiflovchi koʻrsatkich. Akselerator (ishlab chiqarish hajmini oshirish natijasida ishlab chiqarishga jalb etiladigan yangi investitsiyalar necha marta koʻpayishini aks ettiradigan makro-iqtisodiy koʻrsatkich) bilan birgalikda qoʻllanadi. „Multiplikator“ tushunchasini iqtisodiy amaliyotga birinchi marta John Maynard Keynes kiritgan. Paul Samuelson va boshqa tomonidan rivojlantirilgan. Harajatlar, daromadlar, investitsiyalar yoki boshqa moliyaviy okimlarning kaysi to-ifasi boshlangʻich asos tarzida olinishiga qarab multiplikatorlarning investitsiya xarajatlari Multiplikator, hukumat xarajatlari Multiplikator, xarajatlar Multiplikator va boshqa turlari bor. Multiplikativ samara (Multiplikator samarasi) asosida iktisodiyotning bir subyekti xarajatlari boshqa subʼyektning daromadini hosil kilish hodisasi yotadi. Masalan, davlat byudjetining xarajatlari (ijtimoiy ehtiyojlar, sogʻlikni saqlash, yangi kurilishlar, harbiy texnika sotib olish, davlat apparatini saqlash va hokazo) turli korxonalar, muassasalar daromadlarini (sogʻliqni saqlash muassasalari va tibbiyot xodimlari, qurilish tashkilotlari, harbiy qurol-yarogʻ ishlab chiqaruvchi korxonalar) hamda, umuman, fuqarolar (pensionerlar, davlat muassasalari xodimlari va boshqalar) daromadlarini yaratadi. Oʻz navbatida bu korxonalar, tashkilotlar va fuqarolarning xarajatlari ular bilan texnologik zanjir boʻyicha bogʻliq boʻlgan korxonalar daromadini hosil qiladi; byudjet hajmining bir birlikka ortishi YIM hajmini 2, 3 va undan ortiq birlikka koʻpayishiga olib kelishi mumkin. Xuddi shunga oʻxshash davlat xarajatlari koʻlamining kamayishi multiplikatorga, YIM hajmini tegishlicha pasayishiga olib keladi. Bu davlat xarajatlari multiplikatori deb ataladi. Soliq multiplikatori — soliq toʻlovlari hajmi oshganda (kamayganda) YIM hajmining pasayishi (koʻpayishi) koʻlamini koʻrsatadi. Muvozanatli byudjet multiplikatori — davlat xarajatlarining koʻpayishi (qisqarishi) soliqlarni oshirish (pasaytirish) bilan qoplanadigan sharoitlarda YIM oʻsishi (pasayishi)ni tavsiflaydi. Pul multiplikatori — pul bazasining (bevosita Markaziy bank tomonidan muomalaga chiqariladigan pullar) oʻsishi natijasida pul massasining koʻpayishini tavsiflaydi. Pul multiplikatori umuman iqtisodiyotning, xususan bank tizimining muomaladagi pul massasini koʻpaytirish imkoniyatlarini aks ettiradi. Pul multiplikatori baʼzan kredit multiplikatori, depozitlar multiplikatori yoki bank multiplikatori deb ham ataladi.

Adabiyotlar

• Oʻlmasov, Ahmadjon. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.