Muhammad Husayn Azad

Muhammad Husain Azad
Tavalludi	5-may 1830; Dehli, Mugʻal imperiyasi; (hozirda Hindiston tarkibida)
Vafoti	22-yanvar 1910; Lahor, Britaniya Hindistoni; (hozirda Panjob, Pokiston tarkibida)
Mashhur ishlari	Obi hayot

Muhammad Husayn Azad (urducha: مُحمّد حُسَین آزاد‎‎ – Mọḥammad Ḥusẹ̅n Āzād; 5-may 1830 – 22-yanvar 1910) nasr ham, sheʼr ham yozgan, ammo asosan nasri bilan eslab kelinadigan urdu yozuvchisi va olimi edi. Uning eng mashhur asari Obi hayot („Hayot eliksiri“)^[1]^[2].

Hayoti va oilasi

Muhammad Husayn Dehlida fors muhojirlar oilasida tugʻilgan. Onasi u toʻrt yoshida vafot etgan. Otasi Molvi Muhammad Boqir Dehli kollejida tahsil olgan. 1837-yil boshida Azadning otasi bosmaxona sotib olib, Dehli Urdu Axbor (Dehli Urdu gazetasi)ni chiqara boshladi. 1854-yilda Muhammad Husayn kollejni tugatdi va otasiga uning gazeta va nashriyot ishlarida yordam bera boshladi^[1].

Azad boshqa bir fors muhojirlar oilasidan boʻlgan Agʻoiy begimga uylangan. Keyingi yillarda uning hayoti otasiga tegishli boʻlgan gazetaning ingliz imperiyasiga qarshi kurashchilarga va 1857-yilgi Hind qoʻzgʻoloni oqibatida Dehlida muvaqqat ravishda taxtga qayta oʻtqazilgan Boburiy imperatori Bahodirshoh Zafarga bergan yordami tufayli izdan chiqdi. Bir necha oydan soʻng inglizlar Dehlini qayta egallab, otasi Molvi Muhammad Boqirni qatl etgach, uning katta oilasi, qari ayollar va yosh bolalar ham ingliz maʼmuriyati tomonidan kuch bilan uydan haydab chiqarildi. Dehlida notinchlik davri boshlandi, shundan soʻng Azad 1861-yilda Lahorga koʻchib oʻtishga qaror qildi^[2]^[1].

Ijodiy va kasbiy faoliyati

Azad 1864-yilda yaqinda tashkil etilgan Lahor hukumat kollejida dars bera boshladi, keyinroq esa Lahor sharqshunoslik kollejida ishladi. Lahorda u Lahor hukumat kollejining direktori va Anjuman-e-Panjob asoschisi boʻlgan G. W. Leitner bilan tanishdi. 1866-yilda Azad Anjuman nomidan maosh oluvchi lektor boʻldi, bir yildan soʻng esa uning kotibiga aylandi. 1887-yilda u Azad kutubxonasini tashkil etdi, bu esa unga Shams ul-ulamo („Olimlar ichida quyosh“) unvonini olib keldi^[2]^[1].

Altaf Husayn Holiy bilan birga Azad klassik urdu sheʼriyatini isloh qilishga qaratilgan „tabiiy sheʼriyat“ harakatiga boshchilik qildi. U sheʼriyatning maqsadini „biz uni qanday ifoda etsak, eshituvchining qalbida narsaning oʻzini koʻrish paytida tugʻiladigan taʼsirini, shu hissiyot va shu joʻshqinlikni uygʻotishi kerak“, deb eʼlon qilib, oʻziga koʻra sunʼiy va „soʻzlar oʻyini“ga berilib ketgan klassik urdu sheʼriyati estetikasini rad etdi, chunki bunday sheʼriyat haqiqiy tuygʻularni uygʻotmas edi. Sayyid Ahmadxon urdu adabiyotining sodda va hayotga yaqin koʻrinadigan yoʻnalishini yaratish yoʻlidagi harakatlarida ham Holiy, ham Azadni qoʻllab-quvvatladi^[1]^[3]^[4].

Asarlari

Qisos ul-Hind („Hindiston qissalari“) – 1869^[2]^[1].
Nayrang-e xayol („Fikrlar moʻʼjizalar olami“) – 1880^[1].
Obi hayot („Hayot suvi/Eliksir“) – 1880 (urdu sheʼriyati tarixining xronologik bayoni)^[2]^[1].
Sayr-e Eron – 1886
Suxandonon-e fors („Eron shoirlari haqida“) – 1887-yilda yakunlangan, 1907-yilda nashr etilgan^[2].
Darbor-e Akbarī („Akbar saroyi“) – 1898^[2]^[1].

Oʻlimi

Muhammad Husayn Azad 1910-yil 22-yanvarda 79 yoshida Lahorda vafot etdi^[1].

Manbalar

↑ ^1,00 ^1,01 ^1,02 ^1,03 ^1,04 ^1,05 ^1,06 ^1,07 ^1,08 ^1,09 Frances W. Pritchett, Columbia University. „Everybody Knows This Much....(profile of Muhammad Husain Azad)“. University of Chicago website. Qaraldi: 2020-yil 26-sentyabr.
↑ ^2,0 ^2,1 ^2,2 ^2,3 ^2,4 ^2,5 ^2,6 Profile of Muhammad Husain Azad on Urdu Adab website Published 11 July 2009, Retrieved 25 September 2020
↑ Dubrow, Jennifer „Chapter 1 : Printing the Cosmopolis“, . Cosmopolitan Dreams: The Making of Modern Urdu Literary Culture in Colonial South Asia. University of Hawaii Press, October 2018 — 23-bet. ISBN 978-0-8248-7270-0. (subscription required)
↑ „ĀZĀD, MOḤAMMAD-ḤOSAYN – Encyclopaedia Iranica“. www.iranicaonline.org. Qaraldi: 2020-yil 10-fevral.

Havolalar

Mundarija – Raqamli Janubiy Osiyo kutubxonasi (Wayback Machine saytida 2025-06-30 sanasida arxivlangan) dsal.uchicago.edu saytida; 1907-yilda Lahorda Naval Kishor nashriyotida chop etilgan „Obi hayot“ nashriga havola.
[1] dsal.uchicago.edu saytida; ingliz tilidagi tarjimaga havola, tarjima va tahrir: Franses V. Pritchett, Shamsur Rahmon Foruqiy hamkorligida.

[UC-1] 1,00 ^1,01 ^1,02 ^1,03 ^1,04 ^1,05 ^1,06 ^1,07 ^1,08 ^1,09 Frances W. Pritchett, Columbia University. „Everybody Knows This Much....(profile of Muhammad Husain Azad)“. University of Chicago website. Qaraldi: 2020-yil 26-sentyabr.

[UrduAdab-2] 2,0 ^2,1 ^2,2 ^2,3 ^2,4 ^2,5 ^2,6 Profile of Muhammad Husain Azad on Urdu Adab website Published 11 July 2009, Retrieved 25 September 2020

[Dubrow2018-3] Dubrow, Jennifer „Chapter 1 : Printing the Cosmopolis“, . Cosmopolitan Dreams: The Making of Modern Urdu Literary Culture in Colonial South Asia. University of Hawaii Press, October 2018 — 23-bet. ISBN 978-0-8248-7270-0. (subscription required)

[4] „ĀZĀD, MOḤAMMAD-ḤOSAYN – Encyclopaedia Iranica“. www.iranicaonline.org. Qaraldi: 2020-yil 10-fevral.

[1]

[2]

[3]

[4]