Monopoliya

Monopoliya — atamasining kelib chiqishi bozorga oid tushunchalardan (yaʼni, yunoncha „monoc“ — yagona, bitta va „poleo“ — sotaman) tarkib topsada, uning iqtisodiy asoslari aslida ishlab chiqarishga borib taqaladi. Monopoliyani quyidagicha taʼriflash oʻrinli: monopoliya — monopol yuqori narxlarni oʻrnatish hamda monopol yuqori foyda olish maqsadida tarmoqlar, bozorlar va yaxlit makroiqtisodiyot ustidan hukmronlikni amalga oshiruvchi yirik korxonalarning birlashmalari.

Monopoliya (yunoncha mono — tanho, poleo — sotaman) — iqtisodiyotning bir sohasida tanho hukmronlik; bozorni tashkil etish shakli. Bunday bozorlarda yagona sotuvchi oʻz tovari bilan faoliyat koʻrsatadi, boshqa tarmoqlarda bunday tovarning oʻrinbosari boʻlmaydi. Monopoliya ishlab chiqarish vositalari, ish kuchi va yaratilgan mahsulotlar asosiy qismining ozchilik korxonalar, sohibkor shaxslar yoki davlat qoʻlida toʻplanishi natijasida paydo boʻladi. Monopoliya koʻrinishlari qadimdan mavjud. Noyob mahsulot yetishtiriladigan yerlar, konlar, suv havzalari, oʻrmonlar va boshqa tabiiy manbalar ozchilik qoʻlida toʻplanib, egalariga monopol mavqei berilgan, ular maʼlum mahsulotni bozorgatanho yetkazib beruvchilarga aylanib, u yerda hukmron boʻlganlar. Monopoliya oʻz tabiatiga koʻra ishlab chiqarishda turgʻunlik paydo qiladi, chunki monopol mavqeiga tayanib, sarflarni kamaytirmay foyda koʻrishi, raqobatning yoʻqligi yoki zaifligidan foydalanib bozorga oʻz izmini oʻtkazish mumkin. Monopoliya bozor munosabatlarini cheklaydi, shu sababli hatto bozor iqtisodiyoti hukmron davlatlar monopoliyaga qarshi choratadbirlarni koʻradilar. Monopoliyaning asosiy shakllari — kartel, sindikat, trest, konsernlar hisoblanadi.

Monopoliyalar vujudga kelishining moddiy asosi ishlab chiqarishning toʻplanishi hisoblanadi. Ishlab chiqarishning toʻplanishi ishlab chiqarish vositalari, ishchi kuchi hamda mahsulot ishlab chiqarish hajmining yirik korxonalarda toʻplanishini namoyon etadi.

Turlari

Monopoliyaning 3 ta asosiy turi mavjud. Ular:

1.Tabiiy monopoliya

Tabiiy monopoliya — bu bozorda bitta korxona faoliyat yuritishi iqtisodiy jihatdan eng samarali boʻlgan holatdir. Bunda ishlab chiqarish uchun juda katta xarajatlar talab qilinadi, shuning uchun bir nechta korxona ishlashi foydasiz boʻladi. Masalan, elektr energiyasi, gaz va suv taʼminoti sohalari. Odatda bunday monopoliya davlat tomonidan nazorat qilinadi.

2. Sunʼiy monopoliya

Sunʼiy monopoliya — bu korxonalar tomonidan ataylab yaratiladigan monopoliyadir. Yirik firmalar bozorda ustunlikni qoʻlga kiritib, raqobatchilarni cheklaydi yoki chiqarib yuboradi. Natijada ular narxlarni oʻzlari belgilash imkoniga ega boʻladi. Bu tur kartel, sindikat va trest kabi shakllarda uchraydi.

3.Davlat monopoliyasi

Davlat monopoliyasi — bu davlat tomonidan tashkil etiladigan va boshqariladigan monopoliya hisoblanadi. Odatda muhim va strategik sohalarda qoʻllaniladi. Masalan, harbiy sanoat yoki ayrim tabiiy resurslar davlat nazoratida boʻladi. Bu orqali davlat iqtisodiy barqarorlik va xavfsizlikni taʼminlaydi.