Mobutizm: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Katoenen overhemd met portret van Mobutu TMnr 5829-1.jpg|mini|thumb|Mobutu tasviri tushirilgan koʻylak]] | [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Katoenen overhemd met portret van Mobutu TMnr 5829-1.jpg|mini|thumb|Mobutu tasviri tushirilgan koʻylak]] | ||
Mobutizm | Mobutizm gʻoyasi 1967-yil 20-may kuni qabul qilingan “Nsele manifesti”da ifodalangan boʻlib, u Afrika millatchiligi, inqilobiy ruh, “milliy asl qadriyatlar” ([[Zairlashtirish]]), ham [[kapitalizm]], ham [[kommunizm]]ni rad etishni oʻzida mujassam etgan. Manifestda demokratik erkinliklarni eʼtirof etish, fuqarolarni siyosiy qarorlar qabul qilish jarayoniga jalb etish, Zairni har qanday qullik va qaramlikdan ozod qilish, uni haqiqiy ijtimoiy-demokratik respublikaga aylantirish orqali taraqqiyotga erishish bayon etilgan boʻlsa-da, amalda [[Inqilobiy xalq harakati]] partiyasi boshchiligida bir partiyali tizim oʻrnatildi<ref name=":0" />. | ||
1974-yil 15-avgust kuni Zair Konstitutsiyasi qabul qilinib, unda mobutizm mafkurasi qonuniy asos sifatida mustahkamlandi. Keyinchalik Konstitutsiya 1978-yil 15-fevralda qayta | 1974-yil 15-avgust kuni Zair Konstitutsiyasi qabul qilinib, unda mobutizm mafkurasi qonuniy asos sifatida mustahkamlandi. Keyinchalik Konstitutsiya 1978-yil 15-fevralda qayta koʻrib chiqildi va 1990-yil 5-iyulda unga qoʻshimchalar kiritildi. | ||
Mobutizm mafkurasidan “Mobutuchilar demokratik ittifoqi” nomli tashkilot foydalanar edi. | Mobutizm mafkurasidan “Mobutuchilar demokratik ittifoqi” nomli tashkilot foydalanar edi. | ||
==Zairlashtirish va autentiklik== | ==Zairlashtirish va autentiklik== | ||
Mobutizm mamlakatda [[Zairlashtirish]] siyosatini joriy etdi. Bu — [[milliy | Mobutizm mamlakatda [[Zairlashtirish]] siyosatini joriy etdi. Bu — [[milliy oʻzlikka qaytish]], oʻz ildizlarini tiklash hamda yevropacha madaniyat, kiyim-kechak ([[Mao]] uslubidagi “[[abakost]]” kiyimlari), ismlar va diniy anʼanalardan voz kechishni nazarda tutardi<ref name=":0" />. Zairlashtirish siyosati oqibatida mamlakatning nomi Kongo Demokratik Respublikasidan Zairga oʻzgartirildi. Zairlashtirish siyosati doirasida mamlakatdagi barcha aholi punktlari qayta nomlandi, poytaxt ham bundan mustasno emas edi — uning nomi [[Kinshasa|Leopoldvil]]dan [[Kinshasa]]ga oʻzgartirildi. Fuqarolarga 48 soat ichida oʻz ism-familiyasini oʻzgartirish majburiyati yuklatildi. Mobutu bunga shaxsan oʻzi namuna boʻlib, ism-familyasini “Jozef-Dezire Mobutu” ismini “Mobutu Sese Seko Kuku Ngbendu va za Banga” deb oʻzgartirdi ([[Ngbandi tili]]da: ''“gʻalabadan gʻalabaga qadam qoʻygan qudratli jangchi” yoki qisqacha “Qudratli jangchi”''<ref name=":0" />'). | ||
==Birpartiyaviy tizim== | ==Birpartiyaviy tizim== | ||
[[Inqilobiy xalq harakati]] (IXH) mamlakatda qonuniy faoliyat yuritishga ruxsat berilgan yagona siyosiy partiyaga aylandi. Mobutu Sese Seko shunday qonun joriy qildiki, unga | [[Inqilobiy xalq harakati]] (IXH) mamlakatda qonuniy faoliyat yuritishga ruxsat berilgan yagona siyosiy partiyaga aylandi. Mobutu Sese Seko shunday qonun joriy qildiki, unga koʻra Zairda tugʻilgan har bir yangi chaqaloq avtomatik ravishda partiya aʼzosi deb hisoblanardi. | ||
==Shaxsga sigʻinish== | ==Shaxsga sigʻinish== | ||
Mobutizm Mobutu Sese Sekoni “Millat otasi” sifatida | Mobutizm Mobutu Sese Sekoni “Millat otasi” sifatida ulugʻlash, yaʼni shaxsga sigʻinish tamoyiliga asoslangan edi<ref>''[[Янг, Кроуфорд|M. Crawford Young]]<sup>[en]</sup>, Thomas Turner.'' The Rise and Decline of the Zairian State <small>(англ.)</small>. — Madison: [[University of Wisconsin Press]], 2013. — 522 p. — ISBN 0299101142. p. 168</ref>. Uning tasviri koʻchalarda, davlat muassasalarida, taʼlim muassasalarida va televideniyeda Zair hukumatining yagona targʻib qilinadigan arbobi sifatida muntazam ravishda namoyish etildi. Senzura oʻrnatildi, unga koʻra ommaviy axborot vositalarida Mobutu yoki Zair futbol jamoalari aʼzolaridan tashqari biror zairlik fuqaroning nomini tilga olish qatʼiy man etildi<ref>{{Книга|ссылка=https://archive.org/details/personalruleinbl0000jack|автор=Роберт Х. Джексон, Карл Г. Росберг|заглавие=Personal rule in Black Africa : prince, autocrat, prophet, tyrant|год=1982|язык=en|издательство=Беркли: Калифорнийский университет|isbn=978-0520042094}}</ref>. Mobutu oʻzini ilohiy kuchlarga ega deb eʼlon qildi va mamlakatda xristianlikning taʼsirini chekladi. | ||
==Adabiyotlar== | ==Adabiyotlar== | ||
* ''[[M. Crawford Young]]<sup>[en]</sup>, Thomas Turner.'' The Rise and Decline of the Zairian State <small>(англ.)</small>. — Madison: [[University of Wisconsin Press]], 2013. — 522 p. — ISBN 0299101142. | * ''[[M. Crawford Young]]<sup>[en]</sup>, Thomas Turner.'' The Rise and Decline of the Zairian State <small>(англ.)</small>. — Madison: [[University of Wisconsin Press]], 2013. — 522 p. — ISBN 0299101142. | ||
2026-yil 20-noyabr, 19:59 dagi (joriy) koʻrinishi
Mobutizm — Zairdagi (hozirgi Kongo Demokratik Respublikasi) Inqilobiy Xalq Harakati siyosiy partiyasining mafkurasi. Bu 1965-yildan 1997-yilgacha mamlakatda siyosiy mafkura edi[1][2]. Mobutuizm mafkurasi Mobutu Sese Seko tomonidan oʻz gʻoyalari va siyosiy eʼtiqodlari asosida yaratilgan. U shuningdek, oʻzining shaxsga sigʻinishni shakllantirgan va mustahkamlagan targʻibot tizimini yaratdi.

Mobutizm gʻoyasi 1967-yil 20-may kuni qabul qilingan “Nsele manifesti”da ifodalangan boʻlib, u Afrika millatchiligi, inqilobiy ruh, “milliy asl qadriyatlar” (Zairlashtirish), ham kapitalizm, ham kommunizmni rad etishni oʻzida mujassam etgan. Manifestda demokratik erkinliklarni eʼtirof etish, fuqarolarni siyosiy qarorlar qabul qilish jarayoniga jalb etish, Zairni har qanday qullik va qaramlikdan ozod qilish, uni haqiqiy ijtimoiy-demokratik respublikaga aylantirish orqali taraqqiyotga erishish bayon etilgan boʻlsa-da, amalda Inqilobiy xalq harakati partiyasi boshchiligida bir partiyali tizim oʻrnatildi[2].
1974-yil 15-avgust kuni Zair Konstitutsiyasi qabul qilinib, unda mobutizm mafkurasi qonuniy asos sifatida mustahkamlandi. Keyinchalik Konstitutsiya 1978-yil 15-fevralda qayta koʻrib chiqildi va 1990-yil 5-iyulda unga qoʻshimchalar kiritildi.
Mobutizm mafkurasidan “Mobutuchilar demokratik ittifoqi” nomli tashkilot foydalanar edi.
Zairlashtirish va autentiklik
[tahrir | manbasini tahrirlash]Mobutizm mamlakatda Zairlashtirish siyosatini joriy etdi. Bu — milliy oʻzlikka qaytish, oʻz ildizlarini tiklash hamda yevropacha madaniyat, kiyim-kechak (Mao uslubidagi “abakost” kiyimlari), ismlar va diniy anʼanalardan voz kechishni nazarda tutardi[2]. Zairlashtirish siyosati oqibatida mamlakatning nomi Kongo Demokratik Respublikasidan Zairga oʻzgartirildi. Zairlashtirish siyosati doirasida mamlakatdagi barcha aholi punktlari qayta nomlandi, poytaxt ham bundan mustasno emas edi — uning nomi Leopoldvildan Kinshasaga oʻzgartirildi. Fuqarolarga 48 soat ichida oʻz ism-familiyasini oʻzgartirish majburiyati yuklatildi. Mobutu bunga shaxsan oʻzi namuna boʻlib, ism-familyasini “Jozef-Dezire Mobutu” ismini “Mobutu Sese Seko Kuku Ngbendu va za Banga” deb oʻzgartirdi (Ngbandi tilida: “gʻalabadan gʻalabaga qadam qoʻygan qudratli jangchi” yoki qisqacha “Qudratli jangchi”[2]').
Birpartiyaviy tizim
[tahrir | manbasini tahrirlash]Inqilobiy xalq harakati (IXH) mamlakatda qonuniy faoliyat yuritishga ruxsat berilgan yagona siyosiy partiyaga aylandi. Mobutu Sese Seko shunday qonun joriy qildiki, unga koʻra Zairda tugʻilgan har bir yangi chaqaloq avtomatik ravishda partiya aʼzosi deb hisoblanardi.
Shaxsga sigʻinish
[tahrir | manbasini tahrirlash]Mobutizm Mobutu Sese Sekoni “Millat otasi” sifatida ulugʻlash, yaʼni shaxsga sigʻinish tamoyiliga asoslangan edi[3]. Uning tasviri koʻchalarda, davlat muassasalarida, taʼlim muassasalarida va televideniyeda Zair hukumatining yagona targʻib qilinadigan arbobi sifatida muntazam ravishda namoyish etildi. Senzura oʻrnatildi, unga koʻra ommaviy axborot vositalarida Mobutu yoki Zair futbol jamoalari aʼzolaridan tashqari biror zairlik fuqaroning nomini tilga olish qatʼiy man etildi[4]. Mobutu oʻzini ilohiy kuchlarga ega deb eʼlon qildi va mamlakatda xristianlikning taʼsirini chekladi.
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- M. Crawford Young[en], Thomas Turner. The Rise and Decline of the Zairian State (англ.). — Madison: University of Wisconsin Press, 2013. — 522 p. — ISBN 0299101142.
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Russell Warren Howe. „Мобуту и я“ (en). https://www.washingtonpost.com (1997-yil 14-sentyabr). 2019-yil 19-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 11-sentyabr.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 „Резюме Мобуту Сесе Секо президента Заира“ (en). Британика. 2022-yil 11-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 11-sentyabr.
- ↑ M. Crawford Young[en], Thomas Turner. The Rise and Decline of the Zairian State (англ.). — Madison: University of Wisconsin Press, 2013. — 522 p. — ISBN 0299101142. p. 168
- ↑ Роберт Х. Джексон, Карл Г. Росберг. Personal rule in Black Africa : prince, autocrat, prophet, tyrant. Беркли: Калифорнийский университет, 1982. ISBN 978-0520042094.