Mobutizm
Mobutizm — Zairdagi (hozirgi Kongo Demokratik Respublikasi) Inqilobiy Xalq Harakati siyosiy partiyasining mafkurasi. Bu 1965-yildan 1997-yilgacha mamlakatda siyosiy mafkura edi[1][2]. Mobutuizm mafkurasi Mobutu Sese Seko tomonidan oʻz gʻoyalari va siyosiy eʼtiqodlari asosida yaratilgan. U shuningdek, oʻzining shaxsga sigʻinishni shakllantirgan va mustahkamlagan targʻibot tizimini yaratdi.
Mobutizm g‘oyasi 1967-yil 20-may kuni qabul qilingan “Nsele manifesti”da ifodalangan bo‘lib, u Afrika millatchiligi, inqilobiy ruh, “milliy asl qadriyatlar” (Zairlashtirish), ham kapitalizm, ham kommunizmni rad etishni o‘zida mujassam etgan. Manifestda demokratik erkinliklarni e’tirof etish, fuqarolarni siyosiy qarorlar qabul qilish jarayoniga jalb etish, Zairni har qanday qullik va qaramlikdan ozod qilish, uni haqiqiy ijtimoiy-demokratik respublikaga aylantirish orqali taraqqiyotga erishish bayon etilgan bo‘lsa-da, amalda Inqilobiy xalq harakati partiyasi boshchiligida bir partiyali tizim o‘rnatildi[2].
1974-yil 15-avgust kuni Zair Konstitutsiyasi qabul qilinib, unda mobutizm mafkurasi qonuniy asos sifatida mustahkamlandi. Keyinchalik Konstitutsiya 1978-yil 15-fevralda qayta ko‘rib chiqildi va 1990-yil 5-iyulda unga qo‘shimchalar kiritildi.
Mobutizm mafkurasidan “Mobutuchilar demokratik ittifoqi” nomli tashkilot foydalanar edi.
Zairlashtirish va autentiklik
Mobutizm mamlakatda Zairlashtirish siyosatini joriy etdi. Bu — milliy o‘zlikka qaytish, o‘z ildizlarini tiklash hamda yevropacha madaniyat, kiyim-kechak (Mao uslubidagi “abakost” kiyimlari), ismlar va diniy an’analardan voz kechishni nazarda tutardi[2]. Zairlashtirish siyosati oqibatida mamlakatning nomi Kongo Demokratik Respublikasidan Zairga oʻzgartirildi. Zairlashtirish siyosati doirasida mamlakatdagi barcha aholi punktlari qayta nomlandi, poytaxt ham bundan mustasno emas edi — uning nomi Leopoldvildan Kinshasaga o‘zgartirildi. Fuqarolarga 48 soat ichida o‘z ism-familiyasini o‘zgartirish majburiyati yuklatildi. Mobutu bunga shaxsan o‘zi namuna bo‘lib, ism-familyasini “Jozef-Dezire Mobutu” ismini “Mobutu Sese Seko Kuku Ngbendu va za Banga” deb o‘zgartirdi (Ngbandi tilida: “gʻalabadan gʻalabaga qadam qoʻygan qudratli jangchi” yoki qisqacha “Qudratli jangchi”[2]').
Birpartiyaviy tizim
Inqilobiy xalq harakati (IXH) mamlakatda qonuniy faoliyat yuritishga ruxsat berilgan yagona siyosiy partiyaga aylandi. Mobutu Sese Seko shunday qonun joriy qildiki, unga ko‘ra Zairda tug‘ilgan har bir yangi chaqaloq avtomatik ravishda partiya a’zosi deb hisoblanardi.
Shaxsga sigʻinish
Mobutizm Mobutu Sese Sekoni “Millat otasi” sifatida ulug‘lash, ya’ni shaxsga sig‘inish tamoyiliga asoslangan edi[3]. Uning tasviri ko‘chalarda, davlat muassasalarida, ta’lim muassasalarida va televideniyeda Zair hukumatining yagona targ‘ib qilinadigan arbobi sifatida muntazam ravishda namoyish etildi. Senzura o‘rnatildi, unga ko‘ra ommaviy axborot vositalarida Mobutu yoki Zair futbol jamoalari a’zolaridan tashqari biror zairlik fuqaroning nomini tilga olish qat’iy man etildi[4]. Mobutu o‘zini ilohiy kuchlarga ega deb e’lon qildi va mamlakatda xristianlikning ta’sirini chekladi.
Adabiyotlar
- M. Crawford Young[en], Thomas Turner. The Rise and Decline of the Zairian State (англ.). — Madison: University of Wisconsin Press, 2013. — 522 p. — ISBN 0299101142.
Manbalar
- ↑ Russell Warren Howe. „Мобуту и я“ (en). https://www.washingtonpost.com (1997-yil 14-sentyabr). 2019-yil 19-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 11-sentyabr.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 „Резюме Мобуту Сесе Секо президента Заира“ (en). Британика. 2022-yil 11-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 11-sentyabr.
- ↑ M. Crawford Young[en], Thomas Turner. The Rise and Decline of the Zairian State (англ.). — Madison: University of Wisconsin Press, 2013. — 522 p. — ISBN 0299101142. p. 168
- ↑ Роберт Х. Джексон, Карл Г. Росберг. Personal rule in Black Africa : prince, autocrat, prophet, tyrant. Беркли: Калифорнийский университет, 1982. ISBN 978-0520042094.