Kontent qismiga oʻtish

Moʻgʻul-szin urushi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Moʻgʻullarning Tszin (Jin) imperiyasiga yurishi — Chingizxon va uning vorislari tomonidan Xitoyning shimoliy qismini boshqargan churchenlarning Tszin sulolasiga qarshi olib borilgan, qariyb 24 yil (1211–1234) davom etgan juda shafqatsiz va yirik urushidir. Bu urush moʻgʻullarning koʻchmanchi qabiladan buyuk jahon imperiyasiga aylanishida hal qiluvchi rol oʻynagan.[1]

Quyida ushbu tarixiy yurishning sabablari, asosiy bosqichlari va natijalari haqida toʻliq maʼlumot keltirilgan:

1. Urushning sabablari va tayyorgarlik

Urush boshlanishidan oldin Tszin imperiyasi juda qudratli, boy va millionlab aholiga ega davlat edi. Chingizxonning hujum qilishiga bir qancha jiddiy sabablar bor edi:[2]

  • Qasos va adovat: Tszin hukmdorlari yillar davomida moʻgʻul qabilalarini bir-biriga qayrab kelgan. Chingizxonning bobokaloni Ambagayxon aynan Tszin imperatorining buyrugʻi bilan shafqatsizlarcha qatl etilgan edi.
  • Oʻlpon toʻlashdan bosh tortish: 1208-yilda Tszin taxtiga yangi imperator Vanyan Yongji oʻtiradi va Chingizxondan unga boʻysunishni, oʻlpon toʻlashni talab qiladi. Chingizxon esa buni rad etib, imperatorni "baxtsiz va qobiliyatsiz" deb haqorat qiladi.
  • Iqtisodiy va harbiy tayyorgarlik: Moʻgʻullar Buyuk Xitoy devoridan oʻtish va mustahkam qalʼalarni qamal qilish uchun uygʻur hamda tangut (Gʻarbiy Sya) muhandislarini jalb qilib, qamal qurollarini (manjaniklar, tosh otar qurilmalar) yasashni oʻrganadilar.

2. Urushning asosiy bosqichlari

I bosqich: Ilk hujum va Buyuk devorning buzib oʻtilishi (1211–1212)

1211-yilda Chingizxon taxminan 100-110 ming kishilik qoʻshin bilan Tszin tuproqlariga bostirib kirdi.[3]

  • Yexu tizmasidagi jang (1211): Bu urushning eng yirik va taqdirni hal qiluvchi jangi boʻldi. Moʻgʻul otliqlari togʻli hududda Tszin sulolasining qariyb 300-400 ming kishilik ulkan armiyasini tor-mor keltirdi. Bu magʻlubiyatdan keyin Tszin armiyasi oʻzini oʻnglay olmadi.
  • Moʻgʻullar Buyuk Xitoy devoridagi strategik oʻtish joylarini (masalan, Juyongguan dovonini) egallab, imperiya ichkarisiga kirib borishdi.

II bosqich: Junduning (Pekin) qamal qilinishi va taslim etilishi (1213–1215)

  • 1213-yilda moʻgʻullar Tszin imperiyasining markaziy poytaxti — Jundu (hozirgi Pekin) shahrini qamal qildilar.
  • Tszin saroyida toʻntarish sodir boʻlib, yangi imperator Xuanzong moʻgʻullar bilan sulh tuzishga majbur boʻldi. U Chingizxonga katta miqdorda oltin, ipak, minglab otlar va malikalardan birini xotinlikka berdi.
  • Biroq, sulhdan soʻng Tszin imperatori poytaxtni janubga — Kayfen (Bianjing) shahriga koʻchirdi. Buni xiyonat deb bilgan Chingizxon 1215-yilda Junduni qayta qamal qilib, butunlay vayron qildi va talon-taroj etdi.

III bosqich: Ikki jabhadagi urush va tanaffus (1216–1229)

Pekin boy berilgach, Tszin imperiyasi faqat Xuanxe (Sariq daryo) daryosidan janubdagi hududlarni nazorat qilib qoldi.[4]

  • Chingizxon asosiy eʼtiborini Markaziy Osiyoga — Xorazmshohlar davlatiga qarshi urushga qaratgani sababli, Xitoydagi urushni oʻzining eng sodiq sarkardasi Muxaliga topshirdi.
  • Muxali shimoliy Xitoy yerlarini tizimli ravishda boʻysundirishda davom etdi, ammo Tszin imperiyasini butunlay tugatishga ulgurmay, 1223-yilda vafot etdi. 1227-yilda esa Chingizxonning oʻzi ham olamdan oʻtdi.

IV bosqich: Yakuniy zarba va imperiyaning qulashi (1230–1234)

Taxtga Chingizxonning oʻgʻli Oʻqtoyxon (Ogedey) oʻtirdi. U akasi Tulixon bilan birgalikda Tszin imperiyasini butunlay yoʻq qilishga qaror qildi.

  • Janubiy Sun bilan ittifoq: Moʻgʻullar Tszinning ashaddiy dushmani boʻlgan janubiy Xitoydagi Sun imperiyasi bilan harbiy ittifoq tuzdilar.
  • Sanfenshan jangi (1232): Tulixon qoʻmondonligidagi moʻgʻul qoʻshini Tszinning oxirgi yirik armiyasini qishki qattiq sovuqda magʻlub etdi.
  • Kayfen va Soutsayning qulashi (1233–1234): Yangi poytaxt Kayfen uzoq qamaldan soʻng ochlik va kasallik tufayli taslim boʻldi. Tszinning oxirgi imperatori Aizong Soutsay qalʼasiga qochdi. 1234-yilda moʻgʻul va Sun qoʻshinlari ushbu qalʼani shturm qilganda, imperator oʻzini osib oʻldirdi. Shu bilan Tszin sulolasi tugatildi.

3. Urushning oqibatlari

  • Hududiy kengayish: Moʻgʻullar imperiyasi Shimoliy Xitoyning ulkan boyliklari, resurslari va millionlab aholisini oʻziga boʻysundirdi. Bu ularga keyinchalik butun Xitoyni (Janubiy Sunni) zabt etish uchun baza boʻlib xizmat qildi.
  • Demografik va iqtisodiy inqiroz: Shimoliy Xitoy urush va qirgʻinbarotlar natijasida dahshatli darajada vayron boʻldi, aholi soni keskin kamayib ketdi.
  • Harbiy texnika taraqqiyoti: Moʻgʻullar churchen va xitoylik muhandislardan porox, oʻt sochar qurollar, katapultalar va devor buzuvchi mashinalardan foydalanishni toʻliq oʻzlashtirdilar. Bu texnologiyalar keyinchalik moʻgʻullarning Gʻarbga (Yevropa va Yaqin Sharqqa) qilgan yurishlarida muvaffaqiyat garovi boʻldi.
  1. ↑ Moʻgʻullarning sirli tarixi" (Yuanchao bishi — 1240-yil)
  2. ↑ "Yuan shi" (Yuan sulolasi tarixi):
  3. ↑ "Tszin shi" (Tszin sulolasi tarixi):
  4. ↑ Jome ut-tavorix" (Rashiduddin — XIV asr): 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Moʻgʻul-szin_urushi&oldid=629523" dan olindi