Miyonqalʼa yarim oroli
Miyonqalʼa yarim oroli شبهجزیره میانکاله | |
|---|---|
| Yarim orol | |
| Skyline of Miyonqalʼa yarim oroli | |
| Mamlakat | Eron |
| Uston | Mozandaron |
| Dengiz | Kaspiy dengizi |
Miyonqalʼa yarim oroli (forscha: شبهجزیره میانکاله) – Eronning shimolida joylashgan Mozandaron ustonining Behshahr shahristonida, Kaspiy dengizining eng janubiy-sharqiy qismida joylashgan uzun, tor yarim orol. Ushbu choʻzinchoq yarim orol 48 kilometr (30 milya) uzunlikda, 1.3 and 3.2 kilometr (1,400 and 3,500 yard) gacha kenglikda.
Yarim orol Goʻrgon qoʻltigʻini Kaspiy dengizidan ajratib turadi. Dengiz sathidan balandligi –23 metrni tashkil qiladi. Unda toʻrtta qishloq joylashgan: Ashurada, Qizili shimoliy, Qizil-Mahdiy va Qavasatl. Yarim orolning oxiriga qarama-qarshi tomonda joylashgan shahar – Bandar-Turkman. Ashurada oroli yarim orolning sharqiy uchidan tashqarida joylashgan.
Geografik joylashuvi
Miyonqalʼa shimoldan Kaspiy dengizi, janubdan Miyonqalʼa botigʻi, gʻarbdan Behshahrning Lepoi botqogʻi bilan chegaralanadi. Miyonqalʼa hududi taxminan 68 ming gektarni tashkil etadi. Ushbu yarim orolda oʻrtacha yillik yogʻingarchilik 717 mm boʻlib, iqlimi issiq namdan moʻtadalgacha deb hisoblanadi[1].
Ekologiyasi
Miyonqalʼa yarim oroli Gʻarbiy Osiyodagi, ehtimol butun dunyodagi eng boy ekologik boshpanalardan biridir. Bu yerda Kaspiy mintaqasiga xos boʻlgan koʻplab noyob qushlar va sudraluvchilar yashaydi. Shuningdek, xalqaro miqyosda tan olingan muhim migratsion qushlar boshpanasidir. Flora va fauna quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
- Oʻsimliklar: malina, mespilus germanica, celtis australis, paliurus spina-christi, terak, shoʻrak, hiloldoshlar va polygonum;
- Baliqlar: zogʻora baliq, Kaspiy oq baliği, zander, crucian carp, kefal;
- Qushlar: coot, moviy suvtoʻti, smew, flamingo, oqbosh oʻrdak, qiziltomoq gʻoz, qiyqirdoq oqqush, qora francolin, sapsan, bizgʻaldoq;
- Sut emizuvchilar: boʻri, shoqol, tulki, tipratikan, toʻngʻiz, Kaspiy tyuleni.
Yarim orol Goʻrgon qoʻltigʻi bilan birga 1975-yilda Xalqaro Botqoq (Ramsar hududi) sifatida[2] va 1976-yilda YuNESKOning Xalqaro Biosfera Rezervati sifatida[3] belgilangan. Milliy darajada u Eron Atrof-muhit departamenti tomonidan „Yovvoyi hayot boshpanasi“ maqomida himoya qilinadi[4]. Miyonqalʼa anorining mahalliy aholi va manfaatdor tomonlar tomonidan nazorat ostida yigʻilishi YuNESKOning Biosfera Rezervatlari uchun belgilagan Inson va Biosfera (MAB) dasturiga muvofiq amalga oshiriladi[5].
Siber yoʻlbarsini olib kelish loyihasi
Eronning mahalliy yirtqichlaridan biri boʻlgan Turon yoʻlbarsi bir vaqtlar mamlakatning shimoliy-gʻarbiy va shimoliy-sharqiy hududlarida yashagan. 2010-yilda bir juft Sibir yoʻlbarsi Rossiyadan Eronga, Tehron hayvonot bogʻiga, ularning Fors leopardlariga almashinuv evaziga yuborildi. Hozirda tutqunda boʻlgan Sibir yoʻlbarslari Miyonqalʼa yarim orolida Turon yoʻlbarslari oʻrnini bosish uchun yovvoyi tabiatga qoʻyib yuborilishi rejalashtirilgan[6]. Eron 2012-yilda yana ikki juft Sibir yoʻlbarsini qabul qildi[7].
Xavf-xatarlar
Ushbu tabiiy qoʻriqxona sanoat va turizmga nisbatan taʼsirchan hisoblanadi. Turizm faoliyati hududni ifloslantirishda davom etar ekan, Eron hukumati bu tabiat bogʻining oʻrtasida ulkan mehmonxona majmuasi qurishni rejalashtirmoqda. Yarim orolning ayrim qismlari allaqachon sanoat va turar joy qurilishi uchun hukumat tomonidan sotilgan.
Soʻnggi yillarda migratsion qushlar soni keskin kamaydi. Haddan tashqari baliq ovlash va ovchilik ekologik muvozanatga zarar yetkazdi, koʻplab turlar halokat yoqasida yoki toʻliq yoʻqolish xavfi ostida.
Miyonqal’a paleontologiyasi
Toʻrtinchi davrning allyuvial va butazor izlari Kaspiy dengizining qirgʻoq hududlarini, jumladan Miyonqal’a yarim orolini qoplaydi. Ushbu hududlardagi allyuvial yotqiziqlar navbatma-navbat loy va qumtosh qatlamlari hamda midiya qobigʻi aralashmalaridan tashkil topgan. Qiyaliklardagi toshlar yirik, oʻtkir va burchakli boʻlsa-da, Kaspiy dengizining qirgʻoq hududlarida, xususan harakatlanuvchi qum massivining oʻrtasida ular hayvon va oʻsimlik qoldiqlari bilan toʻla. Umuman aytganda, bu tuzilmalar Yura davri ostki qatlamlari bilan bogʻliq deyish mumkin, bularning barchasi Kaspiy dengizining chekinishi natijasidir[8].
Manbalar
- ↑ „در مورد میانکاله در ویکی تابناک بیشتر بخوانید“. www.tabnak.ir. Qaraldi: 2024-yil 11-fevral.
- ↑ Ramsar sites database (Wayback Machine saytida 2009-09-27 sanasida arxivlangan)
- ↑ UNESCO biosphere reserve directory
- ↑ „The Iranian Dept. of Environment Website“. 2009-yil 9-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 20-noyabr.
- ↑ „Pomegranate harvest starts in miankaleh Middle East's only reservoir of sour pomegranate“ (2021-yil 18-oktyabr).
- ↑ „Big Cat Swap Raises Questions“. Institute for War and Peace Reporting (2010-yil 19-may). 2018-yil 20-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 30-oktyabr.
- ↑ Ewan Palmer. „Russia Sends Siberian Tigers to Iran to Save Species“. International Business Times (2012-yil 1-mart). Qaraldi: 2016-yil 23-yanvar.
- ↑ Arian Aboutalebi, Miankaleh Researcher
Havolalar
- Bakhtiyari, Saʼid, Atlas-e gitashenasi-ye Ostanha-ye Iran (Geographical atlas of Iranʼs provinces), Tehran: 1383 H.sh., p. 168.
- Memar, Parya, „New urban Settlements in the ecological context; Miānqāla and its new settlement in the south eastern coasts of Caspian Sea“. In: Sustainable Development of Emerging Settlement Patterns, Berlin 2006: pp. 88–102 (ISBN 978-3-7983- 2022-2)