Misr yozma adabiyoti

Qadimgi Misr yozma adabiyoti– Qadimgi Misr tarixi, madaniyati, turmush tarzi hamda ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotini oʻrganishda antik mualliflarning tarixiy asarlari, arxeologik qazilmalar, misr yozma yodgorliklari, toshlardagi bitiklar, moddiy-madaniy yodgorliklar va boshqa manbalar muhim ahamiyatga ega. Qadimgi Misr tarixiga oid manbalarni asosan toʻrt guruhga boʻlish mumkin: 1) antik mualliflarning tarixiy asarlari; 2) arxeologik qazilmalar; 3) Misr yozma yodgorliklari; 4) moddiy-madaniy yodgorliklar; Antik mualliflarning, xususan Yunon va Rim tarixchilarining asarlarida qadimgi Misr tarixi, madaniyati, xalq turmushi, uning urf-odatlari, diniy aqidalari va anʼanalariga doir koʻplab qimmatli maʼlumotlarni uchratish mumkin. Ammo bu maʼlumotlarga tanqidiy nazar bilan qarash lozim. Chunki antik mualliflar oʻz asarlarida Misr haqida eshitganlari, oʻqiganlari, koʻrgan-bilganlarini yozishgan. Bunday vaziyatda ular tomonidan bayon qilingan baʼzi bir voqea-hodisalar, maʼlumotlar, faktlar oʻsha davrdagi mavjud ahvolga, sharoitga maʼlum darajada mos kelmasligi mumkin. Miloddan avvalgi VII asrda Yunon savdogarlari, yollanma kishilar turli yoʻllar bilan Misrga kelib, Nil daryosi vohasida (Nil daryosi quyi oʻzanlarida) jamoa-jamoa boʻlib joylashganlar. Ayni vaqtda XXVI sulola davrida hukmronlik qilgan Misr fir’avnlari Misr qoʻshiniga koʻplab yunonlarni jalb etganlar. Yuqorida aytilganidek, koʻplab yunon savdogarlarining Misrga kelishi, savdo aloqalarining rivojlanishiga hamda Misrda yunon koloniyalarining vujudga kelishiga sabab boʻlgan. Qadimgi yunon faylasuf va siyosiy arboblari – Fales, Anaksimandr, Demokrit, Solon va boshqalar Misr xalqining qadimiy tarixi, madaniyati, ilm-fanda erishgan yutuqlari bilan yaqindan tanishish maqsadida Misr boʻylab sayohat qilishgan. Yunon tarixchi va geograflari asarlarida qadimgi Misr tarixiga oid koʻplab qiziq maʼlumotlarni uchratish mumkin. Miloddan avvalgi V asrda yunon tarixchisi Gerodot butun Misr boʻylab sayohatga chiqib, koʻrganlari, bilganlari hamda eshitganlari asosida yirik tarixiy asar yozdi. Gerodot asarida keltirilgan maʼlumotlar va voqealar qadimgi Misr manbalarida ham oʻz tasdigʻini topgan. Qadimgi Misr tarixi va madaniyatini toʻliqroq yoritish maqsadida Gerodot Misr vodiylari tabiiy sharoiti hamda qadimgi misrliklarning urf-odatlari, diniy qarashlari, eʼtiqodlari, xoʻjalik yuritishlari haqida batafsil maʼlumot beradi. Gerodot Nil daryosining toshishi, uning qadimgi Misrdagi dehqonchilik rivojiga koʻrsatgan taʼsiri, ayniqsa misrliklarning dini, diniy aqidalari xususida hamda kohinlarning oʻrni, ularning maqomlari toʻgʻrisida batafsil yozadi. Muallif Misr madaniyati haqida fikr yuritib, ushbu madaniyat bir necha ming yilliklar davomida mustaqil rivojlanganligi va yunon madaniyatiga taʼsir qilganligini ham aytib oʻtadi. Qadimgi misrliklarning muqaddas hayvonlar, jumladan, it, mushuk, hatto timsoqlarga eʼtiqod qilishi, ularga topinishi toʻgʻrisidagi qiziqarli maʼlumotlar ham Yunon tarixchisi Gerodot nazaridan chetda qolmagan.