Kontent qismiga oʻtish

Mirza Qodim Iravoniy

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Mirza Qodim Iravoniy

Mirza Qodim Iravoniy — ozarbayjon rassomi Telman Abdinov tomonidan tasvirlangan
Haqiqiy ismiMirza Qodim Muhammadhusayn o‘g‘li
Tavalludi 1825
Iravon, Iravon xonligi, Qajar davlati
Vafoti 1875 (49–50 yosh)
Iravon, Iravon uyezdi, Iravon guberniyasi, Rossiya imperiyasi
Millati ozarbayjon
Sohasi portret, dekorativ sanʼat

Mirza Qodim Iravoniy[1] (to‘liq ismi: Mirza Qodim Muhammadhusayn o‘g‘li Iravoniy, ozarbayjoncha: Mirzə Qədim Məmmədhüseyn oğlu İrəvani; taxminan 1825–1875)[2] — XIX asrda yashagan ozarbayjon portretchisi va ornamentalist rassom. U Ozarbayjon stankali rangtasvirining shakllanishiga asos solgan, uning ijodi esa yangi davr tasviriy san’atida muhim o‘zgarishlar bilan yodda qolgan[3].

Iravoniy, asosan, tikuv uchun mo‘ljallangan trafaret rasmlar, devor naqshlari, zargarlik buyumlari, lak bilan ishlangan asarlar va shisha ustiga chizilgan rasmlar bilan tanilgan[2] U ko‘pincha asarlarini ozarbayjon yoki rus tilida imzolab, o‘zini “Mirza Qodim Iravoniy” yoki baʼzan “kollej assessori” deb ko‘rsatgan.

Uning eng mashhur asarlaridan ba’zilari: Yosh ayol portreti, Yosh yigit portreti, Fotali shoh portreti, Raqqosalar, Mulla (Ozarbayjon Milliy Tasviriy San’at Muzeyida), Mah Talat portreti (Gruziya Davlat San’at Muzeyi), Qushlar va gullar (Davlat Ermitaji). Shuningdek, 1850-yillarda u Iravondagi Sardor saroyi devorlarida yog‘li bo‘yoqda chizilgan to‘rtta yirik (1×2 m) portret muallifi bo‘lgan[2].

Biografiya

Mirza Qodim Muhammadhusayn o‘g‘li Iravoniy 1825-yilda Iravon xonligining poytaxti bo‘lgan Iravon shahrida tug‘ilgan. U xarrat bo‘lgan Muhammadhusaynning yagona farzandi edi[4]. Ilmiy adabiyotlarda uning nomi birinchi marta 1954-yilda san’atshunos Natalya Mikloshevkayaning Iravoniyga bag‘ishlangan maqolasida tilga olingan. Mikloshevkayaning yozishicha, Mirza Qodimning otasi oddiy xarrat emas, balki badiiy yog‘och o‘ymakorligi ustasi bo‘lgan. Tadqiqotchi taxminiga ko‘ra, Muhammadhusayn o‘g‘liga bezak san’atini juda yoshligidan o‘rgatgan. U farzandiga ta’lim berish imkoniga ega bo‘lgan va uni Tbilisi progimnaziyasiga yuborgan[4].

Yoshligidan rus madaniyati bilan yaqindan tanishgan Mirza Qodim rassomlik qobiliyatini chuqurlashtirish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Progimnaziyani tugatgach, 15 yoshli Mirza Qodim Iravonga qaytdi va telegrafchi sifatida pochta xizmatiga qabul qilindi hamda u yerda umrining oxirigacha — 35 yil davomida ishladi[5][4].

Mirza Qodim juda yoshligidan rasm chizishni boshlagan. Oilaviy rivoyatlarga ko‘ra, o‘smirlik davrida oynaga bo‘yoq bilan chizilgan “Ayol” portreti uning ilk asari bo‘lgan[4]. U bo‘sh vaqtining barchasini rassomlikka bag‘ishlagan. Uning ishlagan xonasining devorlari ham uning yaratgan naqshlari bilan bezatilgan edi, ammo Iravoniyning yashagan uyi hozirgi davrgacha saqlanib qolmagan[4].

Garchi u professional san’at ta’limiga ega bo‘lmasa ham, tabiiy didi va tug‘ma iste’dodi tufayli keng mashhurlikka erishgan edi.[5] Mashhur rassomga aylangach, u Iravondagi Sardor saroyi devor naqshlarini restavratsiya qilish ishlariga jalb etilgan. Bu voqea XIX asrning 1850-yillarining boshlariga to‘g‘ri keladi[6]. Saroyda u Gadoyi zal (oynali zal) bezaklarini tiklash bilan shug‘ullangan[5].

Iravoniy rus, fransuz va fors tillarini bilgan, o‘z davrining savodli kishisi bo‘lgan. U musiqani sevgan va Yevropa, rus hamda sharq mualliflarining asarlaridan iborat boy kutubxonaga ega bo‘lgan[4].

Mirza Qodim 1875-yilda, kollej assessori unvonida, tug‘ilgan shahri Iravonda vafot etgan[4]. U Iravonda dafn qilingan, biroq uning qabri hozirgi davrga qadar saqlanmagan[4].

Yaratuvchiligi

Fathali shohning portreti. O‘zbekiston Milliy Tasviriy San’at Muzeyi, Boku.

Mirza Qodim Iravoniy, odatda, barcha asarlarini o‘zbek yoki rus tilida “Mirza Qodim Iravoniy” deb, ba’zan esa “kollej assessori” degan unvonni qo‘shib, “Qodim bek” deb imzolagan. U tomonidan tarixiy shaxslar — Fathali shoh, Abbos Mirzo hamda Mah Tal’at xonim va Vachdulloh Mirzoning portretlari yaratilgan. Bundan tashqari, rassom “Noma’lum jangchi” portretini ham chizgan[5].

Rassom o‘z asarlariga sana qo‘ymagan, biroq ularni imzolashni va tasvirlangan shaxsning ismini yozishni yaxshi ko‘rgan. Shunga qaramay, asarlarining qiyosiy tahlili rassom ijodining uch bosqichga bo‘linishini aniqlash imkonini beradi: birinchi bosqich — yoshlik yillari; ikkinchi bosqich — Iravonda Sardor saroyida ishlagan davr (XIX asr 50-yillari); uchinchi bosqich — pishgan ijod davri (XIX asr 60–70-yillari).

Erta ijodiy davri

Mirzo Qodim Iravoniy tomonidan qog‘ozda ishlangan trafaret-rаsm
Mirzo Qodim Iravoniy tomonidan qog‘oz ustida ishlangan trafaret-rаsm
“Gul va bulbul” kompozitsiyasi
“Gul va bulbul”. Ozarbayjon Milliy Tasviriy San'at Muzeyi, Boku.

Erta davr Iravoniyning yoshlik yillarini va uning Sardar saroyi devor naqshlarining restavratsiyasida ishtirok etishidan avvalgi bosqichni o‘z ichiga oladi[6]. Bu davrda asosan amaliy-dekorativ san’at hamda primitiv rassomlik yo‘nalishidagi ishlari bilan ajralib turadi[7].

Iravoniy erta ijodida devor naqshlari, rasm va trafaretlar, shuningdek ipak va oltin ip bilan tikiladigan naqshlar (Gulabatin)[4] uchun chizmalar yaratgan, shuningdek jangchi tasvirlangan rasmni ham ishlagan[6]. Uning bo‘yoq bilan oynaga ishlangan ilk portreti ma’lum bo‘lgani sababli, Ozarbayjon Milliy Tasviriy San'at Muzeyida saqlanayotgan shisha ustiga ishlangan ikki asar — “Raqqosa” va “Darvish” — aynan shu davrga mansub[6].

Iravoniyning naqshlarida gul va qush tasvirlari ustunlik qiladi. Uning trafaret va rasm to‘plamida bunday kompozitsiyalar ko‘p uchraydi. Bu esa uning Ozarbayjon ornamentlari va devor rassomligi an’analari bilan yaxshi tanish bo‘lganini ko‘rsatadi[4].

U erta ijodida asosan amaliy rassom sifatida ishlagan. Ozarbayjon Milliy Tasviriy San'at Muzeyida tikma uchun mo‘ljallangan, sakkiz qirrali yulduz va yarim doira shaklidagi ikki trafaret saqlanmoqda.[6] Birinchi trafaretda uslublashtirilgan gullar simmetrik tarzda joylashtirilgan. Ikkinchi trafaret — diametri 22,3 sm bo‘lgan doiraning to‘rt dan bir qismi bo‘lib, unda ham uslublashtirilgan gul naqshi mavjud. Bu naqsh kichik likopcha (mеsmеi) ustini yopadigan tikmaga mo‘ljallangan[8].

Uchta alohida rasm — “Qushlar va gullar”, “Gul va qaranqush”, “Gullar va qirg‘ovul” — alohida varoqlarda ishlangan. Mikloshevskayaga ko‘ra, ular faqat devor naqshi sifatida qo‘llanilishi mumkin edi[8]. “Gul va qaranqush” rasmiga o‘xshash variantlar Iravoniy tomonidan lak rasm texnikasida ham ishlangan. “Gullar va qirg‘ovul” rasmida qirg‘ovullar juda jonli va realistik tarzda tasvirlangan[9].

Tikma uchun mo‘ljallangan trafaretlarda rasm simmetrik takrorlanmaydi — Iravoniy ularni oddiy qalam bilan chizgan, keyin esa konturlarni igna bilan teshib, naqsh solishga tayyorlagan. Nozik joylarni ingichka mo‘yqalam bilan qayta ishlagan. Bu uning mahorati va qo‘lidagi aniqlikni ko‘rsatadi.

Saqlanib qolgan trafaretlardan birida kamancha chaluvchi erkak va unga jo‘r bo‘layotgan raqqosa tasvirlangan[10].

Erta davr portretlari ichida “Kishi xanjar bilan”, “Jangchi”, “Raqqosa” va “Molla” eng qiziqarli sanaladi. “Kishi xanjar bilan” asari ehtimol teri (chokе) ustiga ishlanadigan rasm uchun tayyorlangan bo‘lgan. Ushbu rasmning badiiy uslubi, kompozitsiyasi va xarakteri shisha ustiga ishlangan “Raqqosa” va “Darvish” portretlari bilan yaqin[11].

  • Darvish
    Darvish
  • Atli
    Atli
  • Molla
    Molla
  • Raqqosa
    Raqqosa

Sardar saroyidagi ishlari

Iravon shahridagi Sardar saroyining Gʻuzgulu zali
Iravon shahridagi Sardar saroyining portretlar osilgan Gʻuzgulu zalidan fotolar.
Sardar saroyining ichki koʻrinishi
Gʻuzgulu zalning yana bir koʻrinishi.

Mirzo Qodim Iravoniy restavratsiya qilingan Sardar saroyi uchun tabiiy oʻlchamdagi, moyboʻyoq bilan ishlangan, shohlar va sardarlarning (shohning noiblari) tasviri berilgan toʻrtta yirik (1 m × 2 m) portret yaratgan[2]. Portretlar saroyning katta zalidagi ikkinchi yarus devor oʻyiqlariga joylashtirilgan edi[7]. Bu portretlarda Fathali shoh Qojar, Abbos Mirzo, Husaynquli xon Sardar va Rustam Zol tasvirlangan.[12] Qarindoshlarining xotirasiga koʻra, rassomning xonasida shunga oʻxshash, qurollangan jangchilar tasvirlangan yana toʻrtta portret boʻlgan (ular Sardarlar portretlarining rassom qoʻlida qolgan variantlari boʻlgani taxmin qilinadi). Rassom oilasida bu rasmlar “Pahlavon” deb atalgan[13]. Ushbu portretlar qalin boʻz toʻqima ustiga moyboʻyoq bilan ishlangani sababli, ular amalda Ozarbayjon panel rassomligining ilk namunalaridan hisoblanadi[13][14].

Uslubiga koʻra, bu portretlar XIX asr Eron panel rassomligi yoʻnalishiga yaqin[7]. Fathali shohni yostiq ustida oʻtirgan holda tasvirlovchi portret ikonografik jihatdan “Gilam ustida oʻtirgan Fathali shoh” kompozitsiyasini takrorlaydi, biroq asarning sifati uni XIX asrning 50-yillarida Mirzo Qodim Iravoniy tomonidan Sardar saroyi uchun ishlangani bilan bogʻlaydi.[15] Rassomning mahoratining oʻsishini ayniqsa Sardarlarning portretlarini oʻrganish orqali kuzatish mumkin — Mikloshevskayaning fikricha, ular havaskor rassom uchun haqiqiy “rassomlik maktabi” boʻlib xizmat qilgan[6].

Fathali shohning portreti
Husaynquli xonning portreti
Rustam Zolning portreti
Fathali shoh, Husaynquli xon va Rustam Zolning (chapdan oʻngga) Mirzo Qodim Iravoniy tomonidan Sardar saroyi uchun chizilgan portretlari. Gruziya Davlat Sanʼat muzeyi, Tbilisi.

Ozarbayjon Milliy Tasviriy Sanʼat Muzeyida dubulgʻali jangchi tasvirlangan “Jangchi” portreti saqlanadi. Mikloshevskayaning fikricha, bu asar rassomning hanuz sodda kompozitsiyalarga ega erta davriga mansub boʻlib, katta portretlarni ishlashdan avval yaratilgan tayyorlov rasmlaridan biridir. Iravondagi Sardar saroyining saqlanib qolgan tasvirlari asosida saroyning asosiy zal devorlarida shunday ikkita jangchi portreti boʻlganini koʻrish mumkin; muzeydagi rasm esa shu kompozitsiyaning eskizi hisoblanadi[7].

Abbos Mirzo tasvirlangan katta rasm ham Sardarlar portretlarini ishlashdan oldingi tayyorlov bosqichiga tegishli. Unda rassomning kontur chizigʻi bilan ishlashdagi yutuqlari yaqqol koʻrinadi. Iravoniy “Jangchi” asaridagi singari hayotiy boʻlmagan, shartli obrazdan farqli ravishda Abbos Mirzoni yanada ishonarli tasvirlashga intilgan. Faktura va material xususiyatlarini ifodalashga urinarkan, u yorugʻlik va soya oʻyini orqali nafaqat konturlarni, balki bosh kiyimning hajmini ham beradi, bu esa tasvirga realizm unsurlarini qoʻshadi. Figurani hajmda berish esa unchalik muvaffaqiyatli emas. Iravoniy Abbos Mirzo figurasini nisbatan proporsional chizgan boʻlsa-da, eski shartli anʼanalar hanuz sezilib turadi, ayniqsa oyoqlarning kontur chiziqlarida. Qoʻllar esa rassom ijodining doimo zaif tomoni boʻlib qolgan[16].

Mikloshevskayaning taʼkidlashicha, Abbos Mirzo portreti rassomning allaqachon psixologik xarakter yaratishga intilganini isbotlaydi. Itoatkorlik faqat yuz ifodasida emas, balki qoʻllarning muloyim bukilgan holatida va gavdaning yengil oldinga egilishida ham ifodalangan. Kontur chizigʻidagi mahoratning oʻsishi, realizm elementlarining kuchayishi bu portretning rassomning saroydagi faoliyatining yakuniy bosqichlarida yaratilganidan dalolat beradi[16].

Asarlarining oʻlimidan keyingi taqdiri

Mirzo Qodim Iravoniyning “Gullar va qushlar” nomli trafaret-rasmi[14]. Ozarbayjon Milliy Tasviriy Sanʼat Muzeyi, Boku.

Iravoniy vafotidan soʻng uning oilaviy arxivida yuzdan ortiq asari saqlangan. Rassomning katta oʻgʻlining rafiqasi Fotima xonim Qodimboyeva 1921 yilda Iravondan Bokuga koʻchganidan keyin rassomning aksariyat asarlari va kutubxonasi Iravonda qolib ketdi. Oradan koʻp oʻtmay ularning yoʻqolgani maʼlum boʻldi. Asarlarning faqat kichik bir qismini Bokuga olib kelishning imkoni boʻlgan — 20 dan ortiq portret, tikma va naqshlar uchun surat va eskizlar 1939 yilda R.Mustafayev nomidagi Ozarbayjon Milliy Tasviriy San’at Muzeyi tomonidan xarid qilingan.

XX asrning oʻrtalariga kelib Iravoniyning atigi 23 ta original asari haqida maʼlumot mavjud edi: ulardan yigirmasi R. Mustafayev nomidagi Muzeyda (Boku), ikkitasi Davlat Ermitajida (Sankt-Peterburg) va bittasi Gruziya Davlat San’at Muzeyida (Tbilisi) saqlanadi.

1914 yilda Iravondagi Sardar saroyi toʻliq vayron qilinganda, devorlardagi portretlar olib tashlangan va hozir Gruziya Davlat muzeyida saqlanmoqda. Gruziya muzeylarida saqlangan bu portretlarning hammasini Iravoniyga tegishli deb aniqlash qiyin, chunki toʻliq hujjatlar mavjud emas. Baʼzi yirik portretlarning rassomning qo‘lidan chiqqanini eskizlar, chizmalar va sharqshunos-fotograf Dmitriy Yermakov albomidagi Sardar saroyi interyerlarini aks ettirgan suratlar tasdiqlaydi. Bu suratlarda Iravoniyning imzosi ham mavjud. Uslubiga koʻra, bu portretlar XIX asr Eron panel rassomligi anʼanasiga yaqin[7]. Fathali shoh Qojar, Abbos Mirzo, Husaynquli xon Sardar va Rustam Zol portretlarining Iravoniy tomonidan chizilgani rasman tasdiqlangan.[12]

Arab xattotligi asosida tuzilgan va tush bilan ishlangan “Gullar va qushlar” rasmi. Ozarbayjon Milliy Tasviriy San’at Muzeyi.

1947 yilda Ermitaj fondlarida Eron lakkli asarlari va teri ustiga ishlangan asarlarni tekshirayotgan Natalya Mikloshevskaya Iravoniyning uslubiga xos boʻlgan qatlana-gʻuzgʻuning ichki miniatyura tasviriga eʼtibor qaratdi. Rassomning ismining ruscha kursivda tasvir ostida yozilishi Iravoniy uchun xos belgidir. Futlyarning yuqori qismida fransuzcha yozilgan “A’dessinee tel Kadim Bek” (“Mirzo Qodim ismli kishi tomonidan chizilgan”) iborasi asarning Iravoniyga tegishli ekanini tasdiqladi va barcha shubhalarni butkul yoʻqqa chiqardi. Ushbu asar 1936 yilda nomaʼlum shaxs tomonidan Ermitajga sovgʻa qilingan[17].

XX asrning 50-yillarida Tbilisiga qilgan safarida Natalya Mikloshevskaya Gruziya SSR Davlat Sanʼat Muzeyidagi sharq miniatyuralari toʻplamini koʻzdan kechirdi. XIX asrga oid miniatyuralar orasida u Iravoniyning fırçasiga mansub deb hisoblagan uch asarni aniqladi: Ayol portreti va bir-biriga oʻxshash ikkita “Gullar va qushlar” miniatyurasi. Ayol portretining Iravoniyga tegishliligi shubhasizdir.[18] Miniatyuraning ichidagi kichik “kitoba”da forscha ayol ismi — “Mah Talat” — yozilgan, biroq asar egalari ruscha yozuvlarni oʻchirib tashlab, uni “Eron miniatyurasi” sifatida muzeyga sotgan. Shu sababli u uzoq vaqt davomida muzeyda “XIX asrning nomaʼlum rassomidan, eronlik ayol portreti” sifatida namoyish etilgan[19].

Ozarbayjon Sanʼat Muzeyining 20 asardan iborat toʻplamida: oltita boʻyoq bilan ishlangan portret, bir dona tush bilan ishlangan portret, ikki dona ikki tomonlama portret, bir dona fonida chavandoz tasvirlangan peyzaj, oltita trafaret-rassomlik namunasi; qush bilan tasvirlangan pushti buta (rasm arab yozuvlaridan tuzilgan), ikki dona shisha ustiga ishlangan rasm, va oxirgisi — tugallanmagan gul kompozitsiyasi — akvarel holida saqlanadi. Inventar daftarda “Darvish” asari xatolik bilan “Kishi” sifatida qayd etilgan. Muzeyda, shuningdek, Iravoniyning Sardarlar portretini chizishga tayyorgarlik sifatida yaratgan ikki asari — “Jangchi” va “Abbos Mirzo” — mavjud[7].

Davlat Ermitajida qatlana-gʻuzgʻu, Gruziya Davlat Sanʼat Muzeyida esa ayol portreti (tempera) saqlanadi. Bundan tashqari, muzeyda saqlanayotgan ikki oʻxshash “Gullar va qushlar” miniatyurasi ham Mirzo Qodim Iravoniyning ijodiga mansub hisoblanadi[18].

O‘rganilishi

Badiiy qo‘lyozma namunasi

1938–1939 yillarda Ozarbayjon Milliy Tasviriy San’at Muzeyi Mirzo Qodim Iravoniyning bir nechta qiziqarli asarlarini xarid qildi. O‘rganilgan kolleksiya materiallari “XIX asr ozarbayjon rassomlari” nomli maqolaning chop etilishi uchun asos bo‘ldi. XIX asr Ozarbayjon san’atining o‘rganilishi haqida ilk bor ma’lumot berilgan bu maqola katta qiziqish uyg‘otdi. Mualliflar Iravoniy ijodini sharhlarkan, uni rus madaniyati ta’siri ostida dekorativlik chegaralaridan chiqishga intilgan va Ozarbayjon tasviriy san’atida shakllanayotgan realizm oqimining ilk namoyandalaridan biri sifatida taqdim etganlar. Biroq maqolada ayrim noaniqliklar ham mavjud edi — rassomning bir qator asarlari mualliflar tomonidan noto‘g‘ri talqin qilingan, ularning asl manbalari keyinchalik aniqlangan. Maqola Iravoniy ishlarining uchta sifatli reproduksiyasi bilan illyustratsiya qilingan[20].

1940 yilda adabiyot tanqidchisi Orucali Hasanov faqat Mirzo Qodim Iravoniy ijodiga bag‘ishlangan tadqiqotini nashr ettirdi. Muallif unda rasm, rang berish va kompozitsiya masalalariga to‘xtalgan bo‘lsa-da, maqola ilmiy jihatdan keng ko‘lamli bo‘lmagan[20].

1947 yilda Ermitaj fondlarida Eron lakkli buyumlari va teri ustiga ishlangan rasmlar orasida san’atshunos Natalya Mikloshevskaya Mirzo Qodim Iravoniy qo‘liga mansub miniatyurani — qatlana-g‘uzg‘uning ichki tasvirini — aniqladi. 1950 yilning yozida Mikloshevskaya rassomning hayoti va ijodi haqida qo‘shimcha ma’lumot yig‘ish maqsadida Iravonga safar qildi, biroq bu tashrif natijasiz yakunlandi. Tbilisiga uyushtirilgan safari esa muvaffaqiyatli bo‘ldi: u yerda, Gruziya SSR Davlat San’at Muzeyida XIX asr miniatyuralari orasida Iravoniyga mansub uch rasm topildi[18].

1954 yilda Bakuda Mikloshevskayaning “XIX asr rassomlari. Mirzo Qodim Iravoniy va Mir Mohsun Navvob” nomli maqolasi chop etildi. Muallifning maqsadi Mirzo Qodim Iravoniy va Mir Mohsun Navvobning hayoti va ijodini imkon qadar yoritish, shuningdek R. Mustafayev nomidagi Ozarbayjon Davlat Tasviriy San’at Muzeyi, Davlat Ermitaji va Gruziya SSR Davlat San’at Muzeyida saqlangan asarlar to‘plamini birinchi bor tavsiflash edi. Maqolaning eng muhim jihatlaridan biri — muallifning Ermitaj va Gruziya SSR san’at fondlarida ilgari noma’lum bo‘lgan Iravoniy asarlarini topganidir. Mikloshevskaya rassom haqida biografik ma’lumotlarni uning nabiralari — Afshon va Kamal Qodimboyevlar bilan suhbatlar asosida kengaytirgan.[20] Shuningdek, Iravoniy haqida bir qator muhim ma’lumotlar rassomning katta o‘g‘lining rafiqasi, 1950 yilda 77 yoshida Bakuda vafot etgan Fotima xonim Qodimboyeva tomonidan berilgan[13]. Iravoniy ijodiga bag‘ishlangan tadqiqotlar Mikloshevskayaning Ozarbayjon san’at tarixi bo‘yicha chuqur ilmiy izlanuvlarining natijasi sifatida e’tirof etiladi. U 1940-yillarning oxirlarida Davlat Ermitaji va Gruziya Davlat San’at Muzeyida rassomning bir qator qimmatli asarlarini aniqlashga muvaffaq bo‘lgan[21].

Ozarbayjonlik san’atshunos Kerim Kerimov ham Iravoniy ijodini o‘rgangan. Uning tahliliga ko‘ra, Abbos Mirzo portreti rassomning tekislik nisbatlarini saqlagan holda, yorug‘lik-soya o‘yinini berishga uringanini, hamda obrazning psixologik ifodaliligini ochishga intilganini ko‘rsatadi[5].

R. Kerimovaning “Ozarbayjon san’atida portret janri” nomli ilmiy tadqiqotida Fathali Shohning yana bir portreti haqida ma’lumot beriladi. Muallifga ko‘ra, yog‘li bo‘yoq bilan ishlangan, shartlilik va dekorativlikka ega bu asar Iravoniy qo‘liga mansubdir. Biroq Kerimova bu asarning qayerda saqlanayotganini na o‘tmishda, na o‘z tadqiqoti davomida qayd etmagan[5].

Yaratuvchiligiga baho va taʼsiri

XIX asrda portret janriga oʻtgan rassomlar hajm hissini berish maqsadida uslublashtirilgan tasvirlar va dekorativ ranglarni Yevropa makon kompozitsiyasi uslublari bilan uygʻunlashtirdilar. Mirzo Qodim Iravoniyning “Yosh yigit portreti” va “Yosh ayol portreti” kabi asarlarida yuqori darajadagi rassomlik mahorati, boy rang tuslari, yumshoq va lirik kompozitsiya bilan uygʻunlashgan[22].

Shekixonovlar uyining ichki devor rasmlari
Shekixonovlar uyidagi devoriy bezaklar
Shekixonovlar uyi interyerlarida Nizomiy Ganjaviy dostonlari syujetlari asosida[23][24]. ishlangan devoriy rasmlar (chapda Xosrov va Shirin dostonidan Shirin obrazi[25]). Sanʼatshunos Natalya Mikloshevskaya bu uydagi ayollar tasvirlari kiyim va bosh bezaklari jihatidan Iravoniyning “Raqqosa” asarini eslatishini taʼkidlaydi.

Iravoniy ijodida realizm unsurlari, Ozarbayjon sanʼati uchun yangilik boʻlgan panel-rassomlik va grafika aniq koʻrinadi[1]. Uning ijodi Ozarbayjon sanʼatida panel (dastgoh) rassomligi shakllari paydo boʻlganining dalilidir. Biroq hozirgacha, masalan, R. Mustafayev nomidagi Ozarbayjon Milliy Tasviriy Sanʼat Muzeyida saqlanayotgan ayrim asarlar — XIX asr oʻrtalarida akvarel texnikasida ishlangan “Yosh ayol” va “Yosh yigit” portretlari — oʻrta asr sharq miniatyura maktabi anʼanalariga mustahkam bogʻlanganligicha qoladi.[3] Buning yorqin misoli sifatida Shekixonovlar uyi (XVIII asr) devor naqshlaridagi ayol obrazlarining kiyimlari bilan Iravoniyning “Raqqosa” asaridagi bosh kiyim va libos elementlarining oʻxshashligini keltirish mumkin. Bu holat rassomning xalq ogʻzaki ijodi va milliy dekorativ sanʼat bilan chuqur aloqasidan dalolat beradi. Nizomiy Ganjaviy dostonlari personajlari tasvirlangan Sheki xon saroyidagi devoriy rasmlar bilan taqqoslaganda, Mikloshevskayaning taʼkidlashicha, Iravoniyning “Raqqosa”si yanada jonli va tabiiy chiqadi.

Rassom insonning tashqi qiyofasiga katta qiziqish bildirgan. U yuzni shartli tekis fon emas, balki aniq interyerning uch oʻlchovli makonida tasvirlashga uringan. Hajmiy-plastik modellashning bunday qoʻllanilishi va modelga oʻxshashlikka intilish yangi davr Ozarbayjon sanʼatida muhim oʻzgarishlarning[3] — shartli anʼanalar va yassi tasvirdan voz kechish jarayonining[26] — koʻrinishidir. Mikloshevskaya rassomning koʻplab portretlariga tayangan holda, Mirzo Qodim polning chiziqli perspektivasini toʻliq bera olmaganini qayd etadi. Iravoniy yuzlar va kiyim burmalarini soyalar bilan ishlaydi, ammo odatda gilam bilan qoplangan pol tekisligini vertikal va perspektivasiz tasvirlaydi hamda kompozitsiyaning markaziy qismida oʻziga xos uslubda buta elementidan foydalanadi. U butani diagonal qatorda bir xil oraliqda joylashtirib, gorizontal tekislikning uzoqlashuvi taassurotini yaratadi. Ammo buta oʻlchamining old va orqa planda bir xil qolishi sababli Mikloshevskaya buni chiziqli perspektiva emas, balki naqsh xususiyati deb baholaydi. Oʻsimlik ornamentli gilam chetlari tatami singari vertikal koʻrinishda berilib, koʻrinadigan perspektiva buzilishiga olib keladi[27]. Uning fikriga koʻra, bu borada Iravoniy oʻrta asr miniatyura shartlaridan toʻliq uzoqlasha olmagan. Hatto XIX asr oxiriga oid sharq miniatyuralarida ham realizm vositalari kam, barcha tekisliklar deyarli har doim vertikal yoki baʼzan teskari perspektivda berilgan. Shunga qaramay, Mirzo Qodim mebelni nisbatan toʻgʻri qisqartirilgan perspektivda tasvirlay olgan[27].

Mirzo Qodimning tasvir uslublari rang-barang: u nozik ayol yuzlarini, atirgul barglarini, libosdagi qalin burmalarni turlicha yondashuv bilan ishlaydi[27]. Ayniqsa, kiyimning tikma va qatlamlarida erkin, ifodali mo‘yqalam zarbalari seziladi. Realistik tasvirga intilarkan, Iravoniy materialning hajmi va fakturasini alohida taʼkidlaydi[27]. Uning rasmlaridagi boʻyoqlarning chidamliligini esa rassom tanlagan tuxum-tempera texnikasi taʼminlaydi[28].

Mirzo Qodim Iravoniyning Boku shahridagi Milliy Sanʼat Muzeyida saqlanayotgan asarlari uning mohir ornamentalist rassom ekanini yaqqol koʻrsatadi[18].

2025 yil 14-fevral kuni Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Mirzo Qodim Iravoniyning 200 yilligi nishonlanishi haqida farmon imzoladi[29]. Oʻsha yil aprel oyida Boku shahar ijro hokimiyatining qarori bilan poytaxt markaziy koʻchalaridan biriga Mirzo Qodim Iravoniyning nomi berildi. 2025-yil 12-mart kuni Heydar Aliyev Markazida rassomning 200 yilligiga bagʻishlangan “Jannat tushidek” (“Cənnət yuxusu”) badiiy-hujjatli filmi namoyish etildi. Ekran asari Mirzo Qodim Iravoniyning hayoti va ijodi, shuningdek qadimiy Iravon shahrining tarixiy va madaniy merosi haqida hikoya qiladi[30].

Oilasi

Qadimboyovlar familiyasini olib yurgan Mirza Qadim Iravaniyning oilasi orasida Ozarbayjon madaniyati va ilm sohasida taniqli shaxslar bo‘lgan. Ulardan biri — 1915-yilda Iravanda tug‘ilgan Afshan Qadimboyeva 1949–1956-yillar davomida Ozarbayjon Davlat Tillar Instituti rektori lavozimida ishlagan. 1953-yilda esa Ozarbayjon SSR Oliy Soveti raisining o‘rinbosari etib saylangan. Bir necha yil davomida sovet deputati bo‘lgan[31].

Iravaniyning nevarasi Ismat Axundov ham rassom bo‘lgan. U 1925-yilda Iravanda tug‘ilgan va keyinchalik Bokudagi Azim Azimzoda nomidagi Boku Rassomlik Maktabi|Azim Azimzoda nomidagi Rassomlik maktabini tamomlagan. Axundov asosan peyzajlar chizgan va Respublika “Mehnat faxri” unvoniga sazovor bo‘lgan[31].

Qadimboyovlar avlodining yana bir vakili Zaur Qadimboyov uzoq yillar davomida "Izvestiya" gazetasining maxsus muxbiri bo‘lib ishlagan va SSSRning taniqli jurnalistlaridan biri bo‘lgan. Bu naslning boshqa bir a’zosi — tibbiyot fanlari nomzodi Shoiq Qadimov “Qon qohumligi” (1989), “Mustafa Topchubashov” (1989), “Oilalarning intim olami” (1990) kabi bir qator badiiy va publitsistik asarlarning muallifi bo‘lgan. Shoiq Qadimovning opasi Siddiqа Qadimova “Sovet Armanistoni” gazetasida ishlagan, SSSR Oliy Soveti deputati bo‘lgan. U Iravanda ozarbayjon tilida radio eshittirishlari tayyorlagan va umrining oxirigacha ushbu tahririyatning bo‘lim mudiri lavozimida ishlagan[31].

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 История Азербайджана, том II, Баку: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1960 — 421-bet. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 „Эривани / Под ред. Б. В. Иогансона“. Искусство стран и народов мира (краткая художественная энциклопедия). № Советская энциклопедия. 1962. 61-bet.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Костина 1964.
  4. ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 Миклашевская 1954, s. 87.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Гафарова.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Миклашевская 1954, s. 89.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 Миклашевская 1954, s. 94.
  8. ↑ 8,0 8,1 Миклашевская 1954, s. 90.
  9. ↑ Миклашевская 1954, s. 92.
  10. ↑ Bayramova 2004.
  11. ↑ Микlaşevskaya 1954, s. 94.
  12. ↑ 12,0 12,1 Əliyev 2015.
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 Миклашевская 1954, s. 88.
  14. ↑ 14,0 14,1 Əfəndi 2007.
  15. ↑ Koshoridze 2008, s. 202.
  16. ↑ 16,0 16,1 Миклашевская 1954, s. 95.
  17. ↑ Миклашевская 1954, s. 98.
  18. ↑ 18,0 18,1 18,2 18,3 Миклашевская 1954, s. 99.
  19. ↑ Миклашевская 1954, s. 100.
  20. ↑ 20,0 20,1 20,2 Миклашевская 1954, s. 86.
  21. ↑ Керимов 1979, s. 4.
  22. ↑ The Grove Encyclopedia 2009, s. 241.
  23. ↑ Миклашевская 1954.
  24. ↑ Город Нуха. Дом Шекихановых // Азербайджан (Исторические и достопримечательные места) / Под общей редакцией М. А. Казиева. — Б.: Издательство АН Азербайджанской ССР, 1960. — С. 113.
  25. ↑ Керимов 1979.
  26. ↑ БСЭ.
  27. ↑ 27,0 27,1 27,2 27,3 Миклашевская 1954, s. 101.
  28. ↑ Миклашевская 1954, s. 102.
  29. ↑ „Mirzə Qədim İrəvaninin 200 illiyinin qeyd edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı » Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi“ (az). president.az. Qaraldi: 2025-yil 17-fevral.
  30. ↑ [ https://kulis.az/xeber/media/cennet-yuxusu-bedii-senedli-filmi-teqdim-edilib-59537 Wayback Machinedagi asl nusxadan arxivlangan arxiv nusxasi. (25-aprel 2025-yil) “Cənnət yuxusu” bədii-sənədli filmi təqdim edilib]
  31. ↑ 31,0 31,1 31,2 „Mashhur Iravon ziyolilari“ (az) (deadlink). iravan.info (2013). 2014-yil 12-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 12-may. 
"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Mirza_Qodim_Iravoniy&oldid=618519" dan olindi