Mening ismim Xoʻja (qissa)
| Asl nomi | qozoqcha: Менің атым Қожа |
|---|---|
| Muallif(lar) | Berdibek Soʻqpaqboyev |
| Mamlakat |
 Qozogʻiston |
| Til | qozoqcha |
| Janr(lar)i | qissa |
| Nashr etilgan sanasi | 1958-yil (rus tilida) |
| Nashriyot | „Bolalar adabiyoti“ nashriyoti, Moskva |
Mening ismim Xoʻja (qozoqcha: Менің атым Қожа) — Berdibek Soʻqpaqboyevning qissasi. Asar qozoq tilida yozilgan boʻlsa-da, ilk bor 1958-yilda rus tilida nashr etilgan. 1964-yilda qissa „Qozoqfilm“ studiyasi tomonidan ekranlashtirilgan.
Qissaning yaratilish tarixi
Berdibek Soʻqpaqboyev — badiiy proza va publitsistika muallifi boʻlib, uning eng mashhur asari Mening ismim Xoʻja qissasidir. Maktabdagi shoʻx oʻquvchi sarguzashtlari haqida hikoya qiladigan asar syujeti dastlab qahramon obraziga noodatiy yondashuv tufayli Qozogʻiston pedagoglar jamoatchiligi tomonidan tanqidga uchragan va shu sababli asarni oʻz yurtida nashr etish rad etilgan. Qissa ilk bor 1958-yilda Moskvada „Bolalar adabiyoti“ nashriyoti tomonidan chop etilgan, shundan soʻng keng tarqalib, 68 tilga tarjima qilingan[1][2]. 1963-yilgi shu nom bilan ekranlashtirilgan film 1967-yilda Kannda oʻtkazilgan Xalqaro bolalar va oʻsmirlar filmlari kinofestivali doirasida ragʻbatlantiruvchi diplom bilan taqdirlangan, bu esa yozuvchiga xalqaro eʼtirof olib kelgan[3][4].
Syujet
Voqealar urushdan keyingi qozoq qishlogʻida kechadi. Xoʻja toʻliq boʻlmagan oilada ulgʻayadi: otasi Qodir frontda halok boʻlgan. Bola otasi bilan faxrlanadi, ammo erkak kishining tarbiyasi yetishmasligini juda keskin his etadi. Uyda u doim buvisi bilan kelisha olmaydi, biroq uning doimiy gʻudranishiga qaramay, buvisi nevarasini juda yaxshi koʻradi. Maktabda Xoʻja tartibni eng koʻp buzadigan oʻquvchi sifatida tanilgan: u eʼtiborsiz, oʻqituvchilarga qoʻpol javob qaytaradi va darslarga tez-tez kechikadi. Sinfdagi munosabatlar Jantas bilan raqobat tufayli keskinlashadi. Xoʻja Jantasni ikkiyuzlamachiligi va chaqimchiligi uchun yomon koʻradi, biroq Jantas oʻqituvchilarga yoqishni biladi. Asosiy hodisa Xoʻja hazillashmoqchi boʻlib, darsga qurbaqa (baʼzi talqinlarda — chayonqurbaqa) olib kelganida sodir boʻladi. Shovqin-suron oqibatida qurbaqa oʻqituvchi Mayqanovaning sumkasi ichida yoki stoliga chiqib qoladi. Bu ulkan janjalga sabab boʻladi. Mayqanova Xoʻjani jamiyatdan ajratib qoʻyish kerak boʻlgan yovuz bezori deb hisoblaydi. Maktabda ham, uyda ham oʻzini begona sezgan Xoʻja Sultonga yaqinlashadi. Sulton — ota-onasining nazoratisiz yashaydigan mahalliy bezori. U Xoʻjani „haqiqiy hayot“ga oʻrgata boshlaydi: ular birga dars qoldirishadi, turli buyumlar oʻgʻirlashadi, egasidan soʻramay ot minib yurishadi. Ammo Xoʻja tez orada vijdon azobini his eta boshlaydi. U oʻzi bilan Sulton oʻrtasidagi farqni koʻra boshlaydi: Sultonga bekorchilik yoqadi, Xoʻjani esa ilm, kitoblar va orzular oʻziga tortadi. Ularning shoʻxliklari onasini yigʻlatgan lahza Xoʻja uchun ayniqsa ogʻir zarba boʻladi. Shu bilan birga birinchi muhabbat chizigʻi ham rivojlanadi. Xoʻja yashirincha Janarga mehr qoʻygan. U qizning eʼtiborini tortishga urinadi, ammo buni juda qoʻpol tarzda qiladi: soch oʻrimlaridan tortadi, boshqa oʻquvchilar qoʻliga tushib qoladigan maktublar yozadi. Janar — tarbiyali qiz, Xoʻjaning shoʻxliklaridan choʻchiydi, lekin uning aslida bagʻrikeng va mehribon ekanini his qiladi. Unga yoqishni istashi Xoʻjaning oʻzini tuzatish yoʻlidagi ilk turtkiga aylanadi. Maktab ahlining sabr kosasi toʻladi. Direktor Kadirovning taqdirini muhokama qilish uchun pedagogik kengash chaqiradi. Kengash kun tartibidagi asosiy masala — Xoʻjani maktabdan chetlashtirish. Xoʻja hukmni kutib, yoʻlakda (yoki turli versiyalarda kengashda ishtirok etgan holda) oʻtiradi. Mayqanova va boshqa oʻqituvchilar keskin tanqid bilan chiqish qilishadi. Goʻyo chetlashtirish muqarrar tuyuladi. Vaziyatni adabiyot oʻqituvchisi Sayim-agʻay (Rahmonov) oʻz qoʻliga oladi. U bolani himoya qilib, joʻshqin nutq soʻzlaydi. Oʻqituvchi Xoʻja isteʼdodli, boy tasavvurga ega bola ekanini, uning shoʻxliklari esa rasmiyatchilikka qarshi norozilik va eʼtibor qozonish usuli ekanini taʼkidlaydi. U Xoʻjani kafillikka oladi. Pedagogik kengashdan soʻng Xoʻja uyga chuqur larzaga tushgan holda qaytadi. U jarlik chetida turganini anglaydi. Onasining sochlari orasidan oqargan sochlarni koʻrib, unga yetkazgan ogʻriqlarini toʻliq idrok etadi. Qissa finalida „Yashirin majlis“ nomi bilan mashhur sahna boʻladi. Xoʻja xonasiga kirib, oʻzini ichkaridan qulflab oladi, oynaning qarshisiga oʻtirib, oʻzi bilan oʻzi „majlis“ oʻtkazadi. U aksini otasining ismi bilan birga toʻliq atab — Qojabergen Qodirov deb murojaat qilib, qattiq tanqid qiladi. U otasi xotirasi qasamyodi bilan faxrlansa boʻladigan inson boʻlish, baholarini tuzatish va shoʻxliklarni bas qilishga ahd qiladi[5].
Yana qarang
Manbalar
- ↑ „Хабар 24“. 24.kz. 2018-yil 23-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 8-yanvar.
- ↑ „Процесс становления личности в повести В. Сокпакбаева «Меня зовут Кожа»“. eLIBRARY. 2020-yil 21-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 23-noyabr.
- ↑ „"Меня зовут Кожа": книга, которая вернет вас в детство“ (ru). Oyla. 2020-yil 18-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 8-yanvar.
- ↑ Мереке УЮКБАЕВА. „ЭТАЛОН КАЗАХСКОЙ ЛИТЕРАТУРЫ“ (en). mysl.kazgazeta.kz (2024-yil 20-fevral). Qaraldi: 2026-yil 1-fevral.[sayt ishlamaydi]
- ↑ „Менің атым — Қожа“ (kk). bilim-all.kz (2018-yil 12-sentyabr).