Menelay morfosi
| Moviy menelay morfosi | |
|---|---|
 | |
Ilmiy tasniflash | |
| Olam: | Hayvonlar |
| Tip: | Bo‘g‘imoyoqlilar |
| Sinf: | Hasharotlar |
| Turkum: | Tangachaqanotlilar |
| Oila: | Nimfalidlar |
| Urugʻ: | Morfo |
| Turlari: | M. menelaus |
| Binar nomi | |
|
Morfo menelaus ((Linnaeus, 1758)) | |
Moviy menelay morfosi (ing: Morpho menelaus) — dunyodagi eng goʻzal va eng mashhur, shuningdek, Morfina kenja oilasiga mansub 30 ta kapalak turidan biridir[1]. Kapalak qanotlarining ustki qismi koʻzni qamashtiruvchi yorqin metallsimon koʻk rangda tovlanadi. Eng qizigʻi, uning qanotlarida koʻk rangli pigment yoʻq. Bu rang optik illyuziya boʻlib, qanotdagi mayda tangachalarning yorugʻlikni oʻziga xos tarzda aks ettirishi tufayli hosil boʻladi. Qanotlarining ostki qismi butunlay teskari — toʻq jigarrang boʻlib, unda koʻzsimon naqshlar bor[2]. Bu rang unga qanotlarini yopganda, xuddi quruq daraxt bargiga oʻxshatib qoʻyadi va shu orqali qushlardan himoyalanadi. Bu yirik kapalak hisoblanadi. Qanotlarini yoyganda kengligi 12 santimetrdan 15 santimetrgacha yetadi[3].
Tarqalishi
Bu neotropik kapalak Markaziy va Janubiy Amerikada, jumladan, eng katta populyatsiyasi Braziliya, Kolumbiya, Peru, Ekvador va Venesuela hududlariga toʻgʻri keladi[4]. Braziliyadagi ulkan tropik savanna hisoblangan Serrado hududida ham uchraydi. Meksikadan boshlab, Kosta-Rika kabi mamlakatlarning nam oʻrmonlarida yashaydi[5]. Janubiy Amerikada faqat Chili davlatida bu tur umuman uchramaydi. Morfo meneleysi Kosta-Rikadagi Morfo turkumiga mansub oltita turdan biridir. Filogenetik va biogeografik tadqiqotlarga koʻra, Morfo meneley kapalaklarining eng qadimgi ajdodlari dastlab Janubiy Amerikaning And togʻlari mintaqasida shakllangan. Bundan taxminan 33-34 million yil avval Janubiy Amerikada And togʻlarining koʻtarilishi va Amazoniya pasttekisliklarining hosil boʻlishi kabi ulkan geologik oʻzgarishlar sodir boʻlgan. Bu iqlimiy oʻzgarishlar kapalarning togʻli hududlardan pastki tropik oʻrmonlarga yoyilishiga va yangi turlarga boʻlinishiga sabab boʻlgan. Morfo meneley alohida mustaqil tur sifatida Pliotsen geologik davrida, taxminan 2.5 dan 5 million yil oldingi oraliqda boshqa yaqin turlardan ajralib chiqqan[6].
Filogeniya
Morpho menelaus kapalaqlari genetik jihatdan Nimfalidlar oilasi tarkibidagi satirlar kichik oilasiga kiradi. Morfo turkumining turli turlari oʻrtasida juda katta farq mavjud. Morfo kapalaklarining ikkita guruhi — achilles va hecuba guruhlari parvoz qilish xususiyati va oʻrmonning vertikal qatlamlari boʻylab tarqalishi bilan bir-biridan yaqqol ajralib turadi. Oʻrmonning ushbu ikki tomonining oʻrtasidagi yashash muhiti Morfo kapalaklarining turlarga ajralishiga olib kelgan boʻlishi mumkin. Morfo turkumi juda mashhur boʻlishiga qaramay, undagi turlar soni yoki bu turlarning qanday belgilanishi boʻyicha umumiy bir toʻxtam mavjud emas. Ayrim eski tadqiqotlarda 75 ta Morfo turi koʻrsatilgan boʻlsa, yangi tadqiqotlar taxminan 30 ta turni tan oladi[7].
Hayot tarzi
Bu kapalaklar faqat kunduzi faol boʻladi. Ular tongi vaqtlarda va quyoshli kunlarda juda faol uchadi. Bulutli yoki yomgʻirli kunlarda esa daraxt barglari ostiga yashirinib, mutlaqo harakatsiz oʻtiradi[4]. Urgʻochilar butazorlarda yashaydi va daraxt toʻnkalarida qoʻnib oʻtiradi, biroq tuxum qoʻyish vaqti kelganda ularni daraxtlar tepasida uchratish mumkin. Har ikkala jins vakillari ham sekin va goʻyo muvozanatsiz uchish uslubiga ega boʻlib, yerga toʻkilgan va chirigan mevalar bilan oziqlanadi. Erkak kapalaklar esa asosan oʻrmonning ochiq maydonlarida yoki daraxtlarning yuqori qismida uchishga moyil boʻladi. Kapalaklar yolgʻiz emas, balki guruh-guruh boʻlib yashaydi va birgalikda oziqlanadi[8].
Tuxumi
Tuxumlar juda kichkina, yumaloq va xuddi shudring tomchisiga oʻxshaydi, ustki qismi bir oz yassi boʻladi. Ular och yashil yoki oqish rangda boʻladi. Katta kapalakning qanotlaridek yorqin koʻk boʻlmasada, ustida birozgina yaltiroq jilosi bor. Urgʻochi kapalak bargning ostiga jami 12 taga yaqin tuxum qoʻyadi[9]. Urgʻochi kapalak tuxumlarini qurtlar tugʻilishi bilanoq darhol bargni yeyishni boshlashi uchun oʻsimlik qismlariga qulay qilib joylashtiradi. Barg orqasi ularni yomgʻir va quyoshdan ham asraydi. Ular asosan dukkakli oʻsimliklar oilasiga mansub oʻsimliklarni yeydi. Qurtlarning tanasi toʻq qizil-jigarrang tusda boʻlib, ustida yorqin yashil dogʻlari bor. Ular asosan namgarchilik va yomgʻir mavsumining boshida tuxumdan chiqib ucha boshlaydi. Chunki bu vaqtda havo namligi yuqori boʻladi, ozuqa juda koʻpayadi va urgʻochilar uchun tuxum qoʻyish juda qulay boʻladi. Katta kapalak atigi 3-4 hafta, taxminan bir oy yashaydi. Tuxumlik davridan boshlab to kapalak boʻlib oʻlgunigacha boʻlgan butun hayot sikli taxminan 115 kun davom etadi[10].
Galereya
-
Qanotlarini yopganda -
Meneley kapalagining qanotlarni yopgandagi holati -
Kapalakning qanotlarini ikki tomoni koʻrinishi -
Kapalakning daraxt bargiga qoʻnishi -
Kapalakning oziqlanishi
Manbalar
- ↑ DeVries, P. J.; Penz, Carla M.; Hill, Ryan I. (2010-09-01). "Vertical distribution, flight behaviour and evolution of wing morphology in Morpho butterflies" (en). Journal of Animal Ecology 79 (5): 1077–1085. doi:10.1111/j.1365-2656.2010.01710.x. ISSN 1365-2656. PMID 20487088.
- ↑ Liu, Feng; Liu, Yuping; Huang, Lei; Hu, Xinhua; Dong, Biqin; Shi, Wangzhou; Xie, Yiqun; Ye, Xiang (2011-05-01). "Replication of homologous optical and hydrophobic features by templating wings of butterflies Morpho menelaus". Optics Communications 284 (9): 2376–2381. doi:10.1016/j.optcom.2011.01.017.
- ↑ Penz, Carla M.; Devries, Philip J.; Wahlberg, Niklas (2012-10-01). "Diversification of Morpho butterflies (Lepidoptera, Nymphalidae): a re-evaluation of morphological characters and new insight from DNA sequence data" (en). Systematic Entomology 37 (4): 670–685. doi:10.1111/j.1365-3113.2012.00636.x. ISSN 1365-3113.
- ↑ 4,0 4,1 Geraldo, Freire; Rangel Nascimento, André; Konstantinov Malinov, Ivan; Diniz, Ivone R. (2014-04-01). "Temporal Occurrence of Two Morpho Butterflies (Lepidoptera: Nymphalidae): Influence of Weather and Food Resources" (en). Environmental Entomology 43 (2): 274–282. doi:10.1603/EN12352. ISSN 0046-225X. PMID 24495483.
- ↑ Han, Zhiwu; Niu, Shichao; Yang, Meng; Mu, Zhengzhi; Li, Bo; Zhang, Junqiu; Ye, Junfeng; Ren, Luquan (2014). "Unparalleled sensitivity of photonic structures in butterfly wings" (en). RSC Advances 4 (85): 45214–45219. doi:10.1039/C4RA06117A. http://pubs.rsc.org/-/content/articlehtml/2014/ra/c4ra06117a#cit25.
- ↑ Niu, Shichao; Li, Bo; Mu, Zhengzhi; Yang, Meng; Zhang, Junqiu; Han, Zhiwu; Ren, Luquan (2015-04-01). "Excellent Structure-Based Multifunction of Morpho Butterfly Wings: A Review". Journal of Bionic Engineering 12 (2): 170–189. doi:10.1016/S1672-6529(14)60111-6.
- ↑ Miller, Jacqueline Y. (1994). "Behavior in Butterflies as a Means of Conservation: Comparison of Insular and Continental Fauna". The Florida Entomologist 77 (1): 74–84. doi:10.2307/3495873.
- ↑ Blut, C.; Wilbrandt, J.; Fels, D.; Girgel, E.i.; Lunau, K. (2012-06-01). "The 'sparkle' in fake eyes – the protective effect of mimic eyespots in lepidoptera" (en). Entomologia Experimentalis et Applicata 143 (3): 231–244. doi:10.1111/j.1570-7458.2012.01260.x. ISSN 1570-7458.
- ↑ Murillo-Hiller, L. R.; Canet, N. (March 2018). "Early Stages and Natural History of Morpho menelaus amathonte Deyrolle, 1860 and Morpho helenor marinita Butler, 1872 (Nymphalidae: Morphinae) from Costa Rica" (en). Journal of the Lepidopterists' Society 72 (1): 74–80. doi:10.18473/lepi.72i1.a7. ISSN 0024-0966. http://www.bioone.org/doi/10.18473/lepi.72i1.a7.
- ↑ „Blue Morpho - Morpho peleides - Details - Encyclopedia of Life“ (en). Encyclopedia of Life. Qaraldi: 2017-yil 4-oktyabr.