Matteuccia struthiopteris: Versiyalar orasidagi farq
Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Matteuccia struthiopteris | Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | ||
{{Avtomatik taksonquti | |||
| nomi = Matteuccia struthiopteris | |||
| tasvir = Matteuccia struthiopteris (4).JPG | |||
| izoh = Paporotniklar sinfiga mansub o'simlik | |||
| olam = [[O'simliklar]] | |||
| tip = [[Eukariotlar]] | |||
| sinf = [[Paporotniklar]] | |||
| infrasinf = [[Qirqquloqlilar]] | |||
| turkum = Matteuccia | |||
| oila = Onocleaceae | |||
| xilma-xillik = 108 ta tur | |||
| sarlavha = Oddiy tuyaqush paporotnigi | |||
| sarlavha_matn = Oddiy tuyaqush o'simligi umumiy ko'rinishi | |||
}} | |||
'''''Matteuccia struthiopteris''''' — koʻp yillik paporotniklar oilasiga [[Tur (biologiya)|mansub]] [[Urugʻ (zoologiya)|tuyaqushsimon oʻsimlik turlaridan biri]]. | |||
Oddiy boʻlmagan soyaga chidamli [[Manzarali oʻsimliklar|manzarali oʻsimlik]]. U Rossiya va Ukrainaning bir qator viloyatlarda uchraydigan oʻsimliklarining Qizil kitoblariga kiritilgan. | |||
== Ilmiy nomi == | |||
[[Tur (biologiya)|Oʻziga xos epitet]] — ''struthiopteris'' — tuyaqush patiga oʻxshashligi bilan berilgan va {{Lang-grc|στρουθίον}} — tuyaqush, chumchuq ({{Lang-grc2|στρουθός}} — ''tuyaqush'', ''chumchuq'') va ''piros'' {{Lang-grc2|πτέρις, πτέριδως}} ''-'' ''paporotnik'' ; oxirida ''tuyaqush paporotnigi maʼnosini'' anglatadi. N.I.Annenkov aslida oʻsimlikni: {{Lang-grc2|πτερόν}} — ''qanot'', deb atagan. | |||
Ular „tuyaqush operasi“ nomini ham ishlatganlar, lekin bu nom ildiz otmagan va endi oddiygina tuyaqush nomi bilan almashtirilgan<ref name="БиолФлора">{{Статья|title=Страусник обыкновенный|url=http://herba.msu.ru/russian/departments/geobotany/bioflora/book_9.htm|archive-date=2011-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526173718/http://herba.msu.ru/russian/departments/geobotany/bioflora/book_9.htm}}</ref>. | |||
Bundan tashqari, Annenkov tuyaqushning boshqa rus xalq va dialekt nomlarini keltirib oʻtgan: qargʻa qanoti, klopovnik, katman, katta paporotnik, qora paporotnik, daryo paporotni, qorasifat paporotnik, paport, paporotnik, ilon papootnigi, kaparod, kaporko, tuyaqush oʻti patlari, rang-barang, qora oʻt. Bu nomlar oʻsimlikning barg dimorfizmi, poyaning qora rangi, barglarning qargʻa qanoti bilan oʻxshashligi va navi bilan koʻchatlari (kochedik — toʻqilgan oyoq kiyimlarini toʻqishda ishlatiladigan qiyshiqsifat ip) kabi xususiyatlarini yaxshi aks ettirgan. Oʻrmon daryolari va oqimlari bilan chegaralanganligi, oʻsimlikning umumiy koʻrinishi ildizpoya shakliga ega ekanligi bilan tushuntiriladi<ref> Ботанический словарь. Справочная книга для ботаниковъ, сельскихъ хозяевъ, садоводовъ, лѢсоводовъ, фармацевтовъ, врачей, дрогистовъ, путешественниковъ по Россіи и вообще сельскихъ жителей / Составилъ Н. Анненковъ. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наукъ, 1878. — С. 344—345. Архивная копия от 13 апреля 2015 на Wayback Machine</ref>. | |||
== Tarqalishi va ekologiyasi == | |||
Oʻsimlikning aylana [[Golarktika|golarktik]] turlari [[oʻrmon]] zonasi va togʻ oʻrmon kamarida keng tarqalgan<ref name="Hultén-62">{{Статья|title=The circumpolar plants. 1, Vascular cryptogams, conifers, monocotyledons|language=en}}</ref>. | |||
Yaponiya botaniklari M. Kato va K. Ivatsuki tuyaqush paporotnigining zamonaviy [[Areal|assortimentini]] oʻrganib, german tuyaqushining turli turlarini [[Morfologiya (biologiya)|morfologik]] oʻxshashligini tahlil qilib, oddiy tuyaqush [[Shimoliy Amerika|Shimoliy Amerikadagi]] ajdodlardan kelib chiqishi mumkin degan xulosaga keldi. Oʻsimlik [[Shimoliy yarimshar|shimoliy yarim shar]]<nowiki/>ning hamma joylarida, asosan [[Moʻtadil iqlim|moʻtadil mintaqalarda]] keng tarqalgan<ref name="Кatо-Iwatsuki">{{Статья|title=Phytogeographic relationships of pteridophytes between temperate North America and Japan|language=en}}</ref>. | |||
Hozir Shimoliy Amerikada tarqalgan turi asosan sharqda, shimoldagi [[Nyufaundlend|Nyufaundlenddan]] janubdagi [[Eri]] koʻligacha tarqalgan. Materikning gʻarbiy qismida<nowiki/>[[Alaska|, Alyaskaning]] janubida faqat bitta joylarda uchraganligi qayd etilgan<ref name="Prange">{{Статья|title=The Biological Flora of Canada. 6. Matteuccia struthiopteris (L.) Todaro, ostrich fern}}</ref>. | |||
[[Yevropa|Yevropada]] u shimolda [[Skandinaviya|Skandinaviyadan]] [[Xorvatiya]] va janubdan Shimoliy [[Italiya|Italiyagacha]] (XX asrda Sitsiliyadagi [[Etna]] yonbagʻirlarida topilgan<ref name="БиолФлора">{{Статья|title=Страусник обыкновенный|url=http://herba.msu.ru/russian/departments/geobotany/bioflora/book_9.htm|archive-date=2011-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526173718/http://herba.msu.ru/russian/departments/geobotany/bioflora/book_9.htm}}</ref>) va gʻarbda [[Belgiya|Belgiyadan]] Boltiqboʻyi davlatlarigacha oʻsadi. German tuyaqushi Sharqda [[Belarus|Belarusiya]] va [[Ukraina]] hamda [[Markaziy Yevropa|Markaziy Yevropada]] kam uchraydi. | |||
[[Osiyo|Osiyo qitʼasida]] — [[Eron|Eronning shimolida,]] Shimoli-Sharqiy [[Xitoy|Xitoyda]] ([[Xenan]], [[Ichki Mongoliya|Ichki Moʻgʻuliston]], [[Shansi]], [[Sichuan]], [[Yunnan]]), [[Koreya yarim oroli|Koreya yarim orolida]] va [[Yaponiya|Yaponiyada]] ([[Xokkaydo|Xokaydo]], [[Xonsyu]], [[Kyusyu|Kyushu]], Sikoku) uchraydi. | |||
Shuningdek, u Rossiya hududida (Yevropa qismi va [[Shimoliy Kavkaz]], [[Dogʻiston|Dogʻiston]], [[Buryatiya]], [[Zabaykal o'lkasi|Zabaykal]] va [[Krasnoyarsk oʻlkasi|Krasnoyarsk oʻlkalari]], [[Oltoy togʻlari|Oltoy]], [[Tiva]], [[Irkutsk viloyati|Irkutsk]] va [[Tyumen viloyati|Tyumen viloyatlari]], [[Amur viloyati]] va Primorye, [[Kamchatka]] va [[Saxalin]]) va qoʻshni mamlakatlarda keng tarqalgan. | |||
Maskur tur [[Kavkazorti|Zakavkazda]] ([[Ozarbayjon]] va [[Gruziya]]) ham uchraydi. | |||
U jarlik tubidagi nam joylarda, oʻrmon daryolari va soylari boʻyida, deyarli butun oʻrmon zonasi boʻylab tekisliklarida oʻsadi. Oʻsish sharoitiga qarab Mezofit va [[Gigrofitlar|gigrofit]] hisoblanadi. Oziqlanish sharoitiga qarab Mezotrof va evtrofdir. | |||
=== Konservatsiya holati === | |||
Oʻsimlikning baʼzi turlari Bryansk, Volgograd, Vologda, Voronej, Kursk, Magadan, Murmansk, Samara, Saratov, Smolensk viloyatlari, Saxa Respublikasi (Yakutiya), Moskva [[Qizil kitob|Qizil kitoblariga kiritilgan]]. | |||
[[Ukraina|Ukrainada]] u [[Jitomir viloyati|Jitomir]], [[Lvov viloyati|Lvov]], [[Rovno viloyati|Rivne]], [[Sumi viloyati|Sumi]] va [[Xarkov viloyati|Xarkov]] viloyatlarida himoyalangan turlariga kiritilgan. | |||
== Botanik tavsifi == | |||
[[Fayl:Illustration_Matteuccia_struthiopteris0.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/05/Illustration_Matteuccia_struthiopteris0.jpg/220px-Illustration_Matteuccia_struthiopteris0.jpg|left|thumb| Botanicheskaya illyustratsiya Flora von Deutschland, Österreich va der Schweiz ]] | |||
[[Fayl:Matteuccia_struthiopteris_9882.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Matteuccia_struthiopteris_9882.jpg/220px-Matteuccia_struthiopteris_9882.jpg|right|thumb| Sporofillalari va barglari]] | |||
Qalin vertikal [[Ildizpoya|ildizpoyaga]] ega katta paporotnik. | |||
[[Barg|Barglari]] dimorf koʻrinishda boʻlib, uzunligi bir yarim metr (Yevropada) yoki toʻrt metr (Osiyoda) gacha boʻlgan vegetativ steril [[fotosintez]] barglariga (trofofillalar) ega, ikki marta pinnatelli boʻlib, voronkani hosil qiladi, ularning markazida bir marta qisqaroq [[Fertillik|unumdor]] sporalar mavjud. Silindrsimon boʻlaklarga ega boʻlgan rulmanli barglari ([[Sporofill|sporofillalar]]), ular ichida soruslari yashirin<ref name="БЭС">{{Книга|часть=Страусник|заглавие=Биологический энциклопедический словарь|ответственный=Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Бабаев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др|издание=2-е изд., испр|место=М.|издательство=Сов. энциклопедия|год=1986|isbn=5-85270-002-9|тираж=150000}}</ref>. Sporofillalar trofofilllarga qaraganda tashqi tomondan tuyaqush patiga oʻxshaydi (shuning uchun ruscha nomi shunaqa) va kechroq paydo boʻladi<ref name="Биология">{{Книга|часть=Страусник|заглавие=Биология. Энциклопедия|ответственный=Гл. ред. А. П. Горкин|место=М.|издательство=Росмэн-Пресс|год=2006|серия=Современная иллюстрированная энциклопедия|страниц=560|isbn=5-353-02413-3|тираж=10000}}</ref>. Sporali barglar segmentlarining qirralari oʻrta tomirgacha buklanadi, bu tomirlar shoxlari uchlarida joylashgan yumaloq sorilarni himoya qiladi. Tuyaqushning sporofillalari birinchi navbatda och yashil rangga ega boʻlib, soʻngra och yashil rangli steril barglardan farqli ravishda toʻq jigarrang rangga aylanadi. Kuzda steril barglar quriydi, sporalari esa qish uyqusida qoladi. Ularning toʻq jigarrang tepalari baʼzan qorli sirt ustiga chiqib turganini koʻrish mumkin. Bahorda sporalar yer yuziga chiqadi va barglarning chetlari ochiladi<ref>Podsemeystvo kochedijnikovie (Athyrioideae) // Jizn rasteniy : V shesti tomax / Gl. red. chl.-korr. AN SSSR, prof. Al. A. Fyodorov; pod red. prof. I. V. Grushvitskogo i kand. biol. nauk S. G. Jilina. — M.: Prosveщenie, 1978. — T. 4: Mxi, plauni, xvoщi, paporotniki, golosemennie rasteniya. — S. 232. — 447 s. — 300 000 ekz. Arxivnaya kopiya ot 2 fevralya 2014 na Wayback Machine</ref>. | |||
German tuyaqush paporotnigi sSporlar va stolonlari bilan koʻpayadi. Sporlar katta, bahor mavsumida, eng koʻp yomgʻir yogʻganda, harakatsiz davrsiz tarqalib ketgandan soʻng darhol unib chiqadi<ref name="БЭС">{{Книга|часть=Страусник|заглавие=Биологический энциклопедический словарь|ответственный=Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Бабаев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др|издание=2-е изд., испр|место=М.|издательство=Сов. энциклопедия|год=1986|isbn=5-85270-002-9|тираж=150000}}</ref>. Sporalarning tarkibida koʻp miqdorda [[Xloroplastlar|xloroplastlarni]] oʻz ichiga oladi va shuning uchun yashil rangga ega hisoblanadi<ref>Podsemeystvo kochedijnikovie (Athyrioideae) // Jizn rasteniy : V shesti tomax / Gl. red. chl.-korr. AN SSSR, prof. Al. A. Fyodorov; pod red. prof. I. V. Grushvitskogo i kand. biol. nauk S. G. Jilina. — M.: Prosveщenie, 1978. — T. 4: Mxi, plauni, xvoщi, paporotniki, golosemennie rasteniya. — S. 232. — 447 s. — 300 000 ekz. Arxivnaya kopiya ot 2 fevralya 2014 na Wayback Machine</ref>. | |||
== Tasniflanishi == | |||
Baʼzi kanadalik botaniklar Shimoliy Amerikaning sharqiy qismidagi oddiy tuyaqush populyatsiyasini Matteuccia pensylvanica mustaqil turi sifatida aniqlaganlar. <span style="font-variant:small-caps;">) Masalan: Raymond</span> — Pensilvaniya tuyaqushi. Erik Xulten ularni oddiy tuyaqushning maxsus oʻtmishdoshi deb hisoblagan<ref> Hultén, Eric. The circumpolar plants. 1, Vascular cryptogams, conifers, monocotyledons (англ.) // Kungl. Svenska vetenskapsakademiens handlingar, Ser. 4. — Stockholm: Almqvist & Wiksell, 1962. — Vol. 8. — № 5. — P. 1—125.</ref>. | |||
=== Turlari === | |||
[[Shimoliy Amerika|Shimoliy Amerikada]] bir nechta turlari mavjud: | |||
* Matteuccia struthiopteris var. pensylvanica (Willd.) C.V.Morton, 1950-yil | |||
* Matteuccia struthiopteris var. pubescens (Terry) Clute, 1908-yil | |||
=== Sinonimlari === | |||
2013-yil uchun ''oʻsimliklar roʻyxati''<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-26602315|sarlavha=''Matteuccia struthiopteris'' (L.) Tod. is an accepted name|sana=2013|ish=The Plant List (2013). Version 1.1. Published on the Internet; http://www.theplantlist.org/|nashriyot=Royal Botanic Gardens, Kew and Missouri Botanical Garden|til=en|kirish sanasi=2015-02-01|arxivsana=2019-07-23|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190723102847/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/tro-26602315}}</ref> ga koʻra, turning sinonimiyasi quyidagilarni oʻz ichiga oladi: | |||
* Matteuccia nodulosa Fernald | |||
* Matteuccia pensylvanica (Willd.) Raymond | |||
* Onoclea pensylvanica (Willd.) Sm. | |||
* Pteretis pensylvanica (Willd.) Fernald | |||
* Struthiopteris nodulosa Desv. | |||
* Struthiopteris pensylvanica Willd. | |||
=== Patogen zamburugʻlari === | |||
Oddiy tuyaqush paporotnigida Tafrin turkumiga mansub parazit [[Askomitsetsimonlar|xaltasimon]] qoʻziqorin ''Taphrina hiratsukae'' kabi turlari mavjud boʻlib, Tafrina barglarning dogʻlanishiga olib keladi<ref>Каратыгин И. В. Порядки Тафриновые, Протомициевые, Экзобазидиевые, Микростромациевые. — СПб.: «Наука», 2002. — С. 20. — (Определитель грибов России). — ISBN 5-02-026184-X. | |||
</ref>. | |||
== Kimyoviy tarkibi == | |||
[[Fayl:Matteuccia_struthiopteris_01.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Matteuccia_struthiopteris_01.JPG/220px-Matteuccia_struthiopteris_01.JPG|right|thumb| Rachisni kengaytirish]] | |||
Oʻsimlikning kimyoviy tarkibida steroidlar, [[Askorbin kislota|C]], <nowiki><sub id="mwAQU">B1</sub></nowiki> [[Vitaminlar|vitaminlari]], niatsin, [[riboflavin]], yuqori yogʻli kislotalar, [[lipidlar]] mavjud<ref name="Буданцев">{{Книга|часть=Часть I — Семейства Lycopodiaceae — Ephedraceae, часть II — Дополнения к 1—7-му томам|заглавие=Растительные ресурсы России и сопредельных государств|ответственный=отв. ред. А. Л. Буданцев; Бот. ин-т им. В. Л. Комарова РАН|место=СПб.|издательство=Мир и семья-95|год=1996|страницы=37|страниц=571}}</ref>. | |||
Flavonoidlar havo qismida, [[uglevodlar]] va tegishli birikmalar barglardan topilgan<ref>Chast I — Semeystva Lycopodiaceae — Ephedraceae, chast II — Dopolneniya k 1—7-mu tomam // Rastitelnie resursi Rossii i sopredelnix gosudarstv / otv. red. A. L. Budansev; Bot. in-t im. V. L. Komarova RAN. — SPb.: Mir i semya-95, 1996. — S. 37. — 571 s.</ref><ref>Shreter, 1975, s. 8.</ref>. Sporalarda karotinoidlar va boshqa moddalar mavjud. | |||
== Iqtisodiy ahamiyati va qoʻllanishi == | |||
Koʻkalamzorlashtirish ishlarida, oddiy soyaga chidamli manzarali oʻsimlik sifatida ishlatiladi. Qishki kviling unumdorlik uchun paporotnik barglardan foydalanish mumkin. U xalq tabobatida [[Ildizpoya|rizomlardan]] qaynatmalar tayyorlash uchun ishlatiladi. N.I. Annenkov soʻzlariga koʻra, „Epilepsiyada, parazitar qurtlardan tozalashda, isitmada“ (Qozon viloyatida) va Permda — noziklikda“ ishlatiladi. | |||
Baʼzi mamlakatlarda yosh kurtaklar ozuqa modda sifatida (rachis) yeyiladi<ref name="БЭС">{{Книга|часть=Страусник|заглавие=Биологический энциклопедический словарь|ответственный=Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Бабаев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др|издание=2-е изд., испр|место=М.|издательство=Сов. энциклопедия|год=1986|isbn=5-85270-002-9|тираж=150000}}</ref>. | |||
Arxangelsk viloyatida mazkur paporotnik bedbuglarni yoʻq qilish uchun ishlatilgan. | |||
Tibbiyotda ildizpoyalari va barglari [[Spazmolitik moddalar|antispazmolitik]], sudurgiga qarshi, antiepileptik, ildizpoyalari — [[Saraton (kasallik)|xavfli oʻsmalar]], leykoreya, menorragiya uchun, tinchlantiruvchi, laksatif, [[Gipoksiya|yoʻtalga qarshi, antigipoksik]] sifatida ishlatiladi. Ezilgan barglari va sporalari kuyish, muzlash, [[dermatozlar]] uchun ishlatiladi<ref name="Буданцев">{{Книга|часть=Часть I — Семейства Lycopodiaceae — Ephedraceae, часть II — Дополнения к 1—7-му томам|заглавие=Растительные ресурсы России и сопредельных государств|ответственный=отв. ред. А. Л. Буданцев; Бот. ин-т им. В. Л. Комарова РАН|место=СПб.|издательство=Мир и семья-95|год=1996|страницы=37|страниц=571}}</ref>. | |||
[[Nanaylar|Nanailar]] barglar va sporalarni yarani davolovchi, yalligʻlanishga qarshi va [[Antiseptika|antiseptik]] sifatida ishlatadi (bu tajribada tasdiqlangan)<ref name="Буданцев">{{Книга|часть=Часть I — Семейства Lycopodiaceae — Ephedraceae, часть II — Дополнения к 1—7-му томам|заглавие=Растительные ресурсы России и сопредельных государств|ответственный=отв. ред. А. Л. Буданцев; Бот. ин-т им. В. Л. Комарова РАН|место=СПб.|издательство=Мир и семья-95|год=1996|страницы=37|страниц=571}}</ref>. Insektitsid<ref name="Буданцев">{{Книга|часть=Часть I — Семейства Lycopodiaceae — Ephedraceae, часть II — Дополнения к 1—7-му томам|заглавие=Растительные ресурсы России и сопредельных государств|ответственный=отв. ред. А. Л. Буданцев; Бот. ин-т им. В. Л. Комарова РАН|место=СПб.|издательство=Мир и семья-95|год=1996|страницы=37|страниц=571}}</ref>. Chorva uchun zaharli<ref name="Буданцев">{{Книга|часть=Часть I — Семейства Lycopodiaceae — Ephedraceae, часть II — Дополнения к 1—7-му томам|заглавие=Растительные ресурсы России и сопредельных государств|ответственный=отв. ред. А. Л. Буданцев; Бот. ин-т им. В. Л. Комарова РАН|место=СПб.|издательство=Мир и семья-95|год=1996|страницы=37|страниц=571}}</ref>. | |||
== Yana qarang == | |||
* [https://www.youtube.com/watch?v=7BeWJQcIz-Y Paporotnik Strausnik. Viraщivanie na sadovom uchastke!] | |||
== Manbalar == | |||
{{manbalar}} | |||
== Adabiyotlar == | |||
* Gubanov I. A. 1. Matteuccia struthiopteris (L.) Todaro — Strausnik obiknovenniy // Illyustrirovanniy opredelitel rasteniy Sredney Rossii : v 3 t. / I. A. Gubanov, K. V. Kiselyova, V. S. Novikov, V. N. Tixomirov. — M. : Tovariщestvo nauch. izd. KMK : In-t texnol. issled., 2002. — T. 1 : Paporotniki, xvoщi, plauni, golosemennie, pokritosemennie (odnodolnie). — S. 75. — 527 s. — 5000 ekz. — <nowiki>ISBN 8-87317-091-6</nowiki>. | |||
* {{Книга|ref=Шретер|автор=Шретер А. И.|заглавие=Лекарственная флора советсткого Дальнего Востока|год=1975|место=М.|издательство=Медицина|страницы=8|страниц=327|тираж=9000}} | |||
== Havolalar == | |||
* [[Matteuccia struthiopteris]]: Plantarium loyihasidagi takson haqida maʼlumot (oʻsimliklar kaliti va turlarning tasvirlangan atlasi). (Kirish: 2015–yil 1 fevral). | |||
[[Turkum:O'simliklar]] [[Turkum:Paporotniklar]] [[Turkum:Osiyo o'simliklari]] [[Turkum:Amerika o'simliklari]] [[Turkum:Yevrosiyo o'simliklari]] | |||
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi
| Matteuccia struthiopteris | |
|---|---|
|
Paporotniklar sinfiga mansub o'simlik | |
| Ilmiy tasniflash | |
| Olam: | O'simliklar |
| Tip: | Eukariotlar |
| Sinf: | Paporotniklar |
| Infrasinf: | Qirqquloqlilar |
| Turkum: | Matteuccia |
| Oila: | Onocleaceae |
| Oddiy tuyaqush paporotnigi | |
| Oddiy tuyaqush o'simligi umumiy ko'rinishi | |
| Xilma-xillik | |
| 108 ta tur | |
Matteuccia struthiopteris — koʻp yillik paporotniklar oilasiga mansub tuyaqushsimon oʻsimlik turlaridan biri.
Oddiy boʻlmagan soyaga chidamli manzarali oʻsimlik. U Rossiya va Ukrainaning bir qator viloyatlarda uchraydigan oʻsimliklarining Qizil kitoblariga kiritilgan.
Ilmiy nomi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oʻziga xos epitet — struthiopteris — tuyaqush patiga oʻxshashligi bilan berilgan va qadimgi yunoncha: στρουθίον — tuyaqush, chumchuq (στρουθός — tuyaqush, chumchuq) va piros πτέρις, πτέριδως - paporotnik ; oxirida tuyaqush paporotnigi maʼnosini anglatadi. N.I.Annenkov aslida oʻsimlikni: πτερόν — qanot, deb atagan. Ular „tuyaqush operasi“ nomini ham ishlatganlar, lekin bu nom ildiz otmagan va endi oddiygina tuyaqush nomi bilan almashtirilgan[1]. Bundan tashqari, Annenkov tuyaqushning boshqa rus xalq va dialekt nomlarini keltirib oʻtgan: qargʻa qanoti, klopovnik, katman, katta paporotnik, qora paporotnik, daryo paporotni, qorasifat paporotnik, paport, paporotnik, ilon papootnigi, kaparod, kaporko, tuyaqush oʻti patlari, rang-barang, qora oʻt. Bu nomlar oʻsimlikning barg dimorfizmi, poyaning qora rangi, barglarning qargʻa qanoti bilan oʻxshashligi va navi bilan koʻchatlari (kochedik — toʻqilgan oyoq kiyimlarini toʻqishda ishlatiladigan qiyshiqsifat ip) kabi xususiyatlarini yaxshi aks ettirgan. Oʻrmon daryolari va oqimlari bilan chegaralanganligi, oʻsimlikning umumiy koʻrinishi ildizpoya shakliga ega ekanligi bilan tushuntiriladi[2].
Tarqalishi va ekologiyasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oʻsimlikning aylana golarktik turlari oʻrmon zonasi va togʻ oʻrmon kamarida keng tarqalgan[3].
Yaponiya botaniklari M. Kato va K. Ivatsuki tuyaqush paporotnigining zamonaviy assortimentini oʻrganib, german tuyaqushining turli turlarini morfologik oʻxshashligini tahlil qilib, oddiy tuyaqush Shimoliy Amerikadagi ajdodlardan kelib chiqishi mumkin degan xulosaga keldi. Oʻsimlik shimoliy yarim sharning hamma joylarida, asosan moʻtadil mintaqalarda keng tarqalgan[4].
Hozir Shimoliy Amerikada tarqalgan turi asosan sharqda, shimoldagi Nyufaundlenddan janubdagi Eri koʻligacha tarqalgan. Materikning gʻarbiy qismida, Alyaskaning janubida faqat bitta joylarda uchraganligi qayd etilgan[5].
Yevropada u shimolda Skandinaviyadan Xorvatiya va janubdan Shimoliy Italiyagacha (XX asrda Sitsiliyadagi Etna yonbagʻirlarida topilgan[1]) va gʻarbda Belgiyadan Boltiqboʻyi davlatlarigacha oʻsadi. German tuyaqushi Sharqda Belarusiya va Ukraina hamda Markaziy Yevropada kam uchraydi.
Osiyo qitʼasida — Eronning shimolida, Shimoli-Sharqiy Xitoyda (Xenan, Ichki Moʻgʻuliston, Shansi, Sichuan, Yunnan), Koreya yarim orolida va Yaponiyada (Xokaydo, Xonsyu, Kyushu, Sikoku) uchraydi.
Shuningdek, u Rossiya hududida (Yevropa qismi va Shimoliy Kavkaz, Dogʻiston, Buryatiya, Zabaykal va Krasnoyarsk oʻlkalari, Oltoy, Tiva, Irkutsk va Tyumen viloyatlari, Amur viloyati va Primorye, Kamchatka va Saxalin) va qoʻshni mamlakatlarda keng tarqalgan. Maskur tur Zakavkazda (Ozarbayjon va Gruziya) ham uchraydi.
U jarlik tubidagi nam joylarda, oʻrmon daryolari va soylari boʻyida, deyarli butun oʻrmon zonasi boʻylab tekisliklarida oʻsadi. Oʻsish sharoitiga qarab Mezofit va gigrofit hisoblanadi. Oziqlanish sharoitiga qarab Mezotrof va evtrofdir.
Konservatsiya holati
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oʻsimlikning baʼzi turlari Bryansk, Volgograd, Vologda, Voronej, Kursk, Magadan, Murmansk, Samara, Saratov, Smolensk viloyatlari, Saxa Respublikasi (Yakutiya), Moskva Qizil kitoblariga kiritilgan. Ukrainada u Jitomir, Lvov, Rivne, Sumi va Xarkov viloyatlarida himoyalangan turlariga kiritilgan.
Botanik tavsifi
[tahrir | manbasini tahrirlash]

Qalin vertikal ildizpoyaga ega katta paporotnik.
Barglari dimorf koʻrinishda boʻlib, uzunligi bir yarim metr (Yevropada) yoki toʻrt metr (Osiyoda) gacha boʻlgan vegetativ steril fotosintez barglariga (trofofillalar) ega, ikki marta pinnatelli boʻlib, voronkani hosil qiladi, ularning markazida bir marta qisqaroq unumdor sporalar mavjud. Silindrsimon boʻlaklarga ega boʻlgan rulmanli barglari (sporofillalar), ular ichida soruslari yashirin[6]. Sporofillalar trofofilllarga qaraganda tashqi tomondan tuyaqush patiga oʻxshaydi (shuning uchun ruscha nomi shunaqa) va kechroq paydo boʻladi[7]. Sporali barglar segmentlarining qirralari oʻrta tomirgacha buklanadi, bu tomirlar shoxlari uchlarida joylashgan yumaloq sorilarni himoya qiladi. Tuyaqushning sporofillalari birinchi navbatda och yashil rangga ega boʻlib, soʻngra och yashil rangli steril barglardan farqli ravishda toʻq jigarrang rangga aylanadi. Kuzda steril barglar quriydi, sporalari esa qish uyqusida qoladi. Ularning toʻq jigarrang tepalari baʼzan qorli sirt ustiga chiqib turganini koʻrish mumkin. Bahorda sporalar yer yuziga chiqadi va barglarning chetlari ochiladi[8].
German tuyaqush paporotnigi sSporlar va stolonlari bilan koʻpayadi. Sporlar katta, bahor mavsumida, eng koʻp yomgʻir yogʻganda, harakatsiz davrsiz tarqalib ketgandan soʻng darhol unib chiqadi[6]. Sporalarning tarkibida koʻp miqdorda xloroplastlarni oʻz ichiga oladi va shuning uchun yashil rangga ega hisoblanadi[9].
Tasniflanishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Baʼzi kanadalik botaniklar Shimoliy Amerikaning sharqiy qismidagi oddiy tuyaqush populyatsiyasini Matteuccia pensylvanica mustaqil turi sifatida aniqlaganlar. ) Masalan: Raymond — Pensilvaniya tuyaqushi. Erik Xulten ularni oddiy tuyaqushning maxsus oʻtmishdoshi deb hisoblagan[10].
Turlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Shimoliy Amerikada bir nechta turlari mavjud:
- Matteuccia struthiopteris var. pensylvanica (Willd.) C.V.Morton, 1950-yil
- Matteuccia struthiopteris var. pubescens (Terry) Clute, 1908-yil
Sinonimlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]2013-yil uchun oʻsimliklar roʻyxati[11] ga koʻra, turning sinonimiyasi quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
- Matteuccia nodulosa Fernald
- Matteuccia pensylvanica (Willd.) Raymond
- Onoclea pensylvanica (Willd.) Sm.
- Pteretis pensylvanica (Willd.) Fernald
- Struthiopteris nodulosa Desv.
- Struthiopteris pensylvanica Willd.
Patogen zamburugʻlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oddiy tuyaqush paporotnigida Tafrin turkumiga mansub parazit xaltasimon qoʻziqorin Taphrina hiratsukae kabi turlari mavjud boʻlib, Tafrina barglarning dogʻlanishiga olib keladi[12].
Kimyoviy tarkibi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Oʻsimlikning kimyoviy tarkibida steroidlar, C, <sub id="mwAQU">B1</sub> vitaminlari, niatsin, riboflavin, yuqori yogʻli kislotalar, lipidlar mavjud[13].
Flavonoidlar havo qismida, uglevodlar va tegishli birikmalar barglardan topilgan[14][15]. Sporalarda karotinoidlar va boshqa moddalar mavjud.
Iqtisodiy ahamiyati va qoʻllanishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Koʻkalamzorlashtirish ishlarida, oddiy soyaga chidamli manzarali oʻsimlik sifatida ishlatiladi. Qishki kviling unumdorlik uchun paporotnik barglardan foydalanish mumkin. U xalq tabobatida rizomlardan qaynatmalar tayyorlash uchun ishlatiladi. N.I. Annenkov soʻzlariga koʻra, „Epilepsiyada, parazitar qurtlardan tozalashda, isitmada“ (Qozon viloyatida) va Permda — noziklikda“ ishlatiladi.
Baʼzi mamlakatlarda yosh kurtaklar ozuqa modda sifatida (rachis) yeyiladi[6]. Arxangelsk viloyatida mazkur paporotnik bedbuglarni yoʻq qilish uchun ishlatilgan.
Tibbiyotda ildizpoyalari va barglari antispazmolitik, sudurgiga qarshi, antiepileptik, ildizpoyalari — xavfli oʻsmalar, leykoreya, menorragiya uchun, tinchlantiruvchi, laksatif, yoʻtalga qarshi, antigipoksik sifatida ishlatiladi. Ezilgan barglari va sporalari kuyish, muzlash, dermatozlar uchun ishlatiladi[13].
Nanailar barglar va sporalarni yarani davolovchi, yalligʻlanishga qarshi va antiseptik sifatida ishlatadi (bu tajribada tasdiqlangan)[13]. Insektitsid[13]. Chorva uchun zaharli[13].
Yana qarang
[tahrir | manbasini tahrirlash]Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ 1,0 1,1 {{{заглавие}}}.
- ↑ Ботанический словарь. Справочная книга для ботаниковъ, сельскихъ хозяевъ, садоводовъ, лѢсоводовъ, фармацевтовъ, врачей, дрогистовъ, путешественниковъ по Россіи и вообще сельскихъ жителей / Составилъ Н. Анненковъ. — СПб.: Тип. Имп. Акад. наукъ, 1878. — С. 344—345. Архивная копия от 13 апреля 2015 на Wayback Machine
- ↑ {{{заглавие}}} (en).
- ↑ {{{заглавие}}} (en).
- ↑ {{{заглавие}}}.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 „Страусник“, Биологический энциклопедический словарь, 2-е изд., испр 150000 экз, М.: Сов. энциклопедия, 1986. ISBN 5-85270-002-9.
- ↑ „Страусник“, Биология. Энциклопедия, 10000 экз, Современная иллюстрированная энциклопедия, М.: Росмэн-Пресс, 2006. ISBN 5-353-02413-3.
- ↑ Podsemeystvo kochedijnikovie (Athyrioideae) // Jizn rasteniy : V shesti tomax / Gl. red. chl.-korr. AN SSSR, prof. Al. A. Fyodorov; pod red. prof. I. V. Grushvitskogo i kand. biol. nauk S. G. Jilina. — M.: Prosveщenie, 1978. — T. 4: Mxi, plauni, xvoщi, paporotniki, golosemennie rasteniya. — S. 232. — 447 s. — 300 000 ekz. Arxivnaya kopiya ot 2 fevralya 2014 na Wayback Machine
- ↑ Podsemeystvo kochedijnikovie (Athyrioideae) // Jizn rasteniy : V shesti tomax / Gl. red. chl.-korr. AN SSSR, prof. Al. A. Fyodorov; pod red. prof. I. V. Grushvitskogo i kand. biol. nauk S. G. Jilina. — M.: Prosveщenie, 1978. — T. 4: Mxi, plauni, xvoщi, paporotniki, golosemennie rasteniya. — S. 232. — 447 s. — 300 000 ekz. Arxivnaya kopiya ot 2 fevralya 2014 na Wayback Machine
- ↑ Hultén, Eric. The circumpolar plants. 1, Vascular cryptogams, conifers, monocotyledons (англ.) // Kungl. Svenska vetenskapsakademiens handlingar, Ser. 4. — Stockholm: Almqvist & Wiksell, 1962. — Vol. 8. — № 5. — P. 1—125.
- ↑ „Matteuccia struthiopteris (L.) Tod. is an accepted name“ (en). The Plant List (2013). Version 1.1. Published on the Internet; http://www.theplantlist.org/. Royal Botanic Gardens, Kew and Missouri Botanical Garden (2013). 2019-yil 23-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 1-fevral.
- ↑ Каратыгин И. В. Порядки Тафриновые, Протомициевые, Экзобазидиевые, Микростромациевые. — СПб.: «Наука», 2002. — С. 20. — (Определитель грибов России). — ISBN 5-02-026184-X.
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 „Часть I — Семейства Lycopodiaceae — Ephedraceae, часть II — Дополнения к 1—7-му томам“, Растительные ресурсы России и сопредельных государств. СПб.: Мир и семья-95, 1996 — 37-bet.
- ↑ Chast I — Semeystva Lycopodiaceae — Ephedraceae, chast II — Dopolneniya k 1—7-mu tomam // Rastitelnie resursi Rossii i sopredelnix gosudarstv / otv. red. A. L. Budansev; Bot. in-t im. V. L. Komarova RAN. — SPb.: Mir i semya-95, 1996. — S. 37. — 571 s.
- ↑ Shreter, 1975, s. 8.
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Gubanov I. A. 1. Matteuccia struthiopteris (L.) Todaro — Strausnik obiknovenniy // Illyustrirovanniy opredelitel rasteniy Sredney Rossii : v 3 t. / I. A. Gubanov, K. V. Kiselyova, V. S. Novikov, V. N. Tixomirov. — M. : Tovariщestvo nauch. izd. KMK : In-t texnol. issled., 2002. — T. 1 : Paporotniki, xvoщi, plauni, golosemennie, pokritosemennie (odnodolnie). — S. 75. — 527 s. — 5000 ekz. — ISBN 8-87317-091-6.
- Шретер А. И.. Лекарственная флора советсткого Дальнего Востока, 9000 экз, М.: Медицина, 1975 — 8-bet.
Havolalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Matteuccia struthiopteris: Plantarium loyihasidagi takson haqida maʼlumot (oʻsimliklar kaliti va turlarning tasvirlangan atlasi). (Kirish: 2015–yil 1 fevral).