Areal

Areal (lotincha area — maydon, makon) — oʻsimlik yoki hayvonlarning biror turi, turkumi yoki oilasi tarqalgan hudud. Yaxlit (yalpi) Areal va ajralgan (boʻlingan) Areal farqlanadi. Agar bir Arealdagi oʻsimliklarning turlari bir tekis, oʻz hayotiga qulayroq joylarda koʻp uchrasa — yaxlit Areal; yaxlit Areal ikki yoki undan ortiq oblastlarga boʻlinsa — ajralgan Areal paydo boʻladi. Bunda oraliq maydondagi turlarga mansub individlarning bir qismi qirilib ketadi. Turlar bir qancha qitʼa, ummonlarni egallasa (mas, gʻalladoshlar oilasi, chumchuqsimonlar, delfinsimonlar tur-kumlari va boshqalar) keng miqyosdagi, kengayuvchi Areal hosil boʻladi. Keng tarqalgan hayvon va oʻsimlik turlari kosmopolit turlar yoki panendemiklar deb ataladi. Areal uncha katta boʻlmasligi ham mumkin. Ayrim oʻsimlik turlari (endemiklar) juda cheklangan, tor joylardagina (masalan, orolda, gʻorda va boshqalarda) oʻsadi. Areal chegarasi doimiy boʻlishi yoki odam taʼsiri bilan oʻzgarishi mumkin. Areal doirasida tur individlari barobar taqsimlanmagan boʻladi, markazda koʻproq joylashib, chekkaroqlarida tobora siyraklasha boradi. Odam faoliyati taʼsirida oʻzgargan Areal sunʼiy Areal (introduksiyalangan va iqlimlashtirilgan turlar Areal) deyiladi. Masalan, XIX asr oxirlarida ancha serhosil Meksika gʻoʻzasi Amerikadan Oʻrta Osiyo va Zakavkazega yoki kivi oʻsimligi Yangi Zelandiyadan Yevropaga keltirilganidan soʻng, bu yerlarda ularning 613 sunʼiy Areal barpo etildi. Tabiatda sochma Areal, sertarmoq Areal, tutash Areal, yondosh Areal, kengayuvchi Areal, torayuvchi Areal, uzilgan Areal va boshqa turlari uchraydi.

Adabiyotlar

• OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil