Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Масжидлар

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Bukhara Namazgoh Mosque 1
Бухоро намозгоҳ масжиди

Биринчи масжидлар Ўрта Осиё шаҳарларида нафақат янги диннинг маркази, балки ҳарбий босқинчиликнинг моддий тимсоли, янги сиёсий ва дастлаб хорижий куч сифатида пайдо бўлган. Бу ерда исломнинг ғалаба қозониши бевосита араблар босқинининг натижаси эди, бу Ислом ва буддизм ва насронийлик ўртасидаги жиддий фарқ эди, улар ҳам “импорт қилинган” динлар бўлган, лекин Марказий Осиёга тинч ва секин-аста кириб борган ва давлатга даъвогарлик қилмаган. бу ерда дин. Ўрта Осиёда араблар истилосидан олдин мусулмон жамоалари ва масжидлари мавжуд бўлгани ҳақида ҳеч қандай белгилар йўқ. Ўрта Осиё аҳолиси оммаси исломни ўзининг табиий маънавий асоси, масжидларни эса маънавий-ижтимоий марказ сифатида ҳис қилиши учун маълум вақт керак бўлди. Ўша даврдан бошлаб масжидлар меъморчилиги дастлаб араб нақшларини такрорлаб, ўзининг бадиий меросига айланиб, тобора мустақил бўлиб бормоқда. Ўрта Осиёнинг энг қадимги масжидлари сақланиб қолмаган, аммо улар араблар ёки маҳаллий қурувчилар томонидан оддий араб намунаси бўйича қурилганига шубҳа йўқ, албатта, агар бошқа динларнинг ибодатхоналари масжидлар учун мослаштирилмаган бўлса. Ушбу нақш мустаҳкам тўртбурчаклар панжара ва деворлар ичидан ёғоч томни қўллаб-қувватловчи бир қатор устунларни ўз ичига олган. Ўртадаги очиқ жой таҳорат учун ҳовли бўлган; Маккага қараган девор бир ёки бир нечта намоз нишлари - меҳроблар билан белгиланган. Тузилиши ва безаклари бўйича христиан қурбонгоҳига ўхшаш меҳроб, шунга қарамай, қурбонгоҳнинг муқаддаслигига эга эмас ва фақат ибодат қилувчиларнинг қайси томонга бурилишини билдиради. Христиан мамлакатларидаги черковлар сингари, ўрта аср масжидлари ҳам жуда кўп турли функцияларни бирлаштиради. Улар қишлоқ, квартал ёки бутун шаҳар аҳолиси долзарб муаммоларни муҳокама қилиш учун йиғиладиган ижтимоий клублар бўлиб қолади; масжидларда иш ва дўстона учрашувлар ташкил этилади. Мадраса пайдо бўлгандан кейин ҳам катта масжидлар таълим маскани бўлиб қолган, уларда фалсафий, адабий ва ҳуқуқий низолар ташкил этилган ёки ўз-ўзидан пайдо бўлган. ИХ асргача баъзи масжидларда суд жараёнлари бўлиб ўтган. Масжидларнинг расмий ва асосий вазифаси мунтазам намозхонлик бўлиб, улар хутбалар, баъзи ҳолларда эса “ хутба ” эълон қилиш – ҳукмдорга фотиҳа ва тостлар айтиш эди.[1] Масжиднинг энг муҳим тафсилоти - меҳроб - ҳар доим меъморий безакни максимал даражада жамлайди. Миҳробнинг классик шакли - бу арча ёки ярим гумбаз билан қопланган ва бир жуфт декоратив устунлар билан қопланган токча. Меҳраб уяси кўпинча кенгроқ ташқи бўшлиқдаги чуқурчани ифодалайди ва бутун композиция хаттотлик ёзуви рамкаси билан ифодаланади - одатда Қуръон матни. Ўрта Осиё меҳробларининг таркиби кўпинча икки ёки ҳатто учта бўшлиқни кетма-кет бирлаштириб, истиқболли тарзда қурилган. Миноралар ҳар доим ҳам масжидга ўрнатилмаган. Энг қадимги миноралар фақат баъзи жойларда вайроналар ҳолда сақланиб қолган. Кўндаланг кесимдаги думалоқ, улар масжидлар сингари, ёғоч қисмлар билан тўлдирилган. Шундай қилиб, Наршахий 918-919 йилларда қурилган собор масжидидаги ёғочли минора ҳақида хабар беради. Масжиднинг қурилиши ҳам ўлимдан кейинги саодатнинг гарови бўлган – ХВ асрда Амир Темур юришлари йилномачиси Ғиёсиддин Али машҳур ҳадисга таяниб: “Ким Аллоҳ учун масжид қурса, ҳеч бўлмаганда Аллоҳ учун масжид қурса. кат қушининг уяси, бунинг учун Аллоҳ жаннатда уй яратади". Бу ҳадис кимки бу дунёда намоз уйи қурса, у зот унга жаннат жаннатидан уй қилиб беради, деган маънода идрок этилган ва тасвирланган.

Тарих

Ислом дини давлат дини сифатида қарор топиши билан масжид диний бинонинг асосий турига айланди. ВИИИ асрдаги Ўрта Осиё масжидлари фақат ёзма манбалардан маълум. Улардан биринчиси, араб халифалиги қўшинлари томонидан шаҳар босиб олингандан сўнг дарҳол Марвмарказида қурилган Бени Маҳан собори масжиди эди. Намозхонлар учун тор бўлгач, шаҳар дарвозаларида кенгроқ, кейин Мажан каналида бошқаси қурилган.[2] Мовароуннаҳрнинг биринчи масжиди араблар томонидан Бухорода қурилган. У 713 йилда Бухоро арчасида “бутпарастлар” ибодатхонаси ўрнида қурилган. Бир вақтнинг ўзида ёки бироз вақт ўтгач, асосий ислом байрамлари Қурбон ва Рамазон кунларида оммавий ибодат қилиш учун масжид - "намозгоҳ" ташкил этилди. Бош жума масжиди (Жума масжиди) 795 йилда арк ва шаҳристон орасидаги тор жойда пайдо бўлган. Араблар мамлакатни бошқаришда маҳаллий зодагонларга таянган, Араб халифалиги таркибига кирган Ўрта Осиё ерлари мухториятга эга бўлган. 821-йилда Шимолий Хуросон ва Моворууннаҳрдан (араблар Ўрта Осиё Месопотамиясини шундай аташган) ҳукмронлик қилган Ҳирот вилоятининг туб аҳолиси Тоҳирийлар мустақиллик учун курашдилар. Айниқса, Самарқанд, Шош, Фарғона ва Уструшона ҳокимлари бўлган Сомонийлар уруғи алоҳида ажралиб турарди. Вақт ўтиши билан Бухоро ҳам шу уруғ қўлига ўтиб, 888-йилда Исмоил Сомоний ўз давлатида нафақат Моворууннаҳр, балки Хоразм, Хуросон ва Шарқий Эронни ҳам бирлаштирган мустақил сулолага асос солди.

Сомонийлар даври

Ислом диний таълимот, дунёқараш ва турмуш тарзи сифатида Ўрта Осиёда Сомонийлар даврида ғалаба қозонган. Ҳамма жойда масжидлар қурилар, илгари шаҳар мақомига эга бўлмаган йирик қишлоқларда эса маъмурият, яъни ҳокимият маркази сифатида шаҳарнинг расмий белгиси бўлган йирик жума масжидлари қурила бошланди. Бир сўз билан айтганда, масжидлар ўзининг кўп сонли навлари билан Ўрта Осиё меъморий ландшафтининг ҳамма жойда учрайдиган ва муҳим деталига айланган. Масжидлар шакли ва ўлчамига кўра бир неча турга бўлинади. Бозор ёнида жума намози учун собор масжидлари бўлган; ҳар йили Қурбон ва Рамазон байрамлари учун шаҳар ташқарисида кенг майдон ажратилган - намозгоҳ; ҳар чоракда кичик черков масжидлари қад ростлаган. Масжид деворида намоз ўқиладиган меҳроб Маккага йўналишни белгилаб берган, унинг ёнида минбар - минбар бор эди. Минорадан азон айтилди. Аксарият масжидларнинг томлари ёғоч устунлар билан қопланган эди. 937 йилда ёнғинда ёниб кетган Бухоро масжиди шундай эди. Данденакандаги масжид харобалари ва Бухородаги Мағоки -Аттари масжиди асл биносининг парчалари тозалаш натижасида аниқланган маҳаллий анъаналар ва хорижий тажриба ўртасидаги курашдан далолат беради. Искадарнинг (Тожикистон) Заравшон қишлоғидан Ўрта Осиёда илк ўрта асрлардан сақланиб қолган ягона ёғоч меҳроб келади. Бу кўп, баъзан жуда кичик, ўйилган қисмлардан тирноқсиз ва элимсиз тилга йиғилган дурадгорлик намунасидир. Хронологик жиҳатдан бу санъат дурдонаси Х—ХИ асрлар ёқасида турибди. Ашт қишлоғидан (Тожикистон) лойдан ўйилган безакли ноёб меҳроб келади. Катта ўймакорлик ёғоч мажмуасининг бир қисми Х асрга тўғри келади, яъни Хивадаги Жума масжидининг тўртта устуни ва пойтахтларидир.

Қорахонийлар даври

Қорахонийлар шаҳар маданиятининг аҳамиятини тушунган ва қадрлаган ва ундан маълум даражада фойдаланган. Шундай қилиб, қорахоний хони Арслонхон Муҳаммад(1102-1130) ҳатто кўплаб бинолар қурувчиси сифатида ҳам шуҳрат қозонган. Бухорони безашга ҳисса қўшган. Унинг буйруғи билан иккита масжид қад кўтарди, катта собор масжиди қурилди ва унинг ёнида улуғвор Минораи Калон минораси томлар устида кўтарилди. ХИ—ХИИ асрларда ХИ асрда қайта қурилган ва ўйилган тақиллатгич билан безатилган Данденакан ҳовли масжиди фаолият кўрсатган. Ҳовли тури катта жума хизмати эҳтиёжларига кўпроқ мос келади. Кичикроқ масжидлар тўрт устунли гумбазли қурилган. Бу турга ХИ аср бошларида Хазар қишлоғидаги Деггарон масжиди киради. ХИИ асрга оид Бухоро намозгоҳи масжидидан ХВИ асрда таъмирланган ва қўшимча қилинган, фақат меҳробли девор қолган. Олти устунли Бухоро Мағоки-Аттари масжиди(милоддан аввалги ХИИ аср)) масжиднинг ғайриоддий бой, пластик, байрамона дизайни одамни ҳайратда қолдирди. Масжидлар яқинида - ҳаммаси эмас, лекин муҳимроқ - миноралар ўрнатилган. ХИ—ХИИ асрларга оид кўплаб миноралар ҳозиргача сақланиб қолган, лекин улардан фақат иккитаси тўлиқ сақланиб қолган — Бухорода Минораи Калон (1127) ва Вобкентдаги Вобкент минораси (1196-1197).). Қолганлари учун тепаси силкинишлар туфайли улоқтирилган, шунинг учун бу тузилмаларнинг баландлиги аниқланмаган. Меҳроб (ХИ аср.) Данденакан масжиди Марокашнинг ҳовли меҳробларига ўхшайди. Хивадаги Жума масжидининг айрим устунлари ХИИ асрга оид. Ўн этти устундан учтаси тўлиқ баландликда, қолганлари ярмигача ўймакорлик билан безатилган. Файл:Деггарони Мосқуэ 1.жпг Файл:Магоки-Аттари.жпг

ХИВ асрда Хоразм

Хоразмнинг ва айниқса, пойтахти Урганчнинг ХИВ асрда гуллаб-яшнаши ўша даврда Шарқий Европани Осиё мамлакатлари билан боғлаб турувчи асосий савдо йўлида ниҳоятда қулай жойлашуви билан боғлиқ эди. Қутлуғ Темур ҳукмронлиги даврида, Ибн Баттутанинг сўзларига кўра, бу “турк шаҳарларининг энг каттаси, энг аҳамиятлиси ва гўзали, гўзал бозорлари ва кенг кўчалари, кўплаб бинолари бор” эди. Монументал иншоотлар орасида Қутлуғ Темурнинг рафиқаси Тўрабекхоним жума масжиди алоҳида ажралиб турарди. Қутлуғ Темур минораси шу пайтгача жума масжиди биносига тегишли эди.

Темурийлар даври

Амир Темур ва темурийлар даврида, катта-кичик аҳоли ҳудудлари чегарасида, аввалгидек, масжидлар асосий ғоявий ва ташкилий ролни эгаллаган, хоҳ, у ҳафталик намозхонлик учун мўлжалланган улкан шаҳар жума масжиди бўладими, ёки кичик чорак бўладими (гузар), шаҳар микрораёнидаги масжид (Маҳалла), шинам қишлоқ масжиди ёки мусулмонларнинг йиллик икки асосий байрамлари - Қурбон ва Рамазон кунларида ибодат қилиш учун кенг масжид (намозга). Масжидлар барпо этишга катта аҳамият берилган ва шунинг учун уларни қуришга энг яхши ҳунармандлар жалб қилинган. Бутун Шарқда мисли кўрилмаган энг улуғвор шоҳ асар Бибихоним жоме масжиди эди. Дастлабки танлов асосида энг яхши лойиҳа танлаб олиниб, Самарқандда йиғилган эронлик, суриялик, ҳиндистонлик ва ўзининг марказий осиёлик усталарининг энг кўзга кўринганлари ишга жалб этилди. Маълумки, Самарқанднинг марказидаги , Регистон майдони ҳам кўркам жойлардан биридир, Темурийлар миниатюраларида енгил ёғоч устунлардаги масжидларни кўриш мумкин. Кичик мемориал масжид Шохизиндадаги Туман ака мақбарасида ҳам буни кўриш мумкин. Масжидларнинг аллақачон мавжуд бинолар ансамблига қўшилиши уларнинг композицион ечимларининг ўзига хослигини олдиндан белгилаб берди, аммо анъанавий меъморий шакллар - порталлар, тўртбурчаклар рамкалардаги лансет арклар, барабанларда кўтарилган гумбазлар сақланиб қолган. Шундай қилиб, мадраса ва мақбаралар мажмуасига кирувчи Шаҳрисабз шаҳридаги Кўк Гумбаз масжидида кириш эшиги ва икки қаноти ҳовлига очилади, кўп сонли гумбазлари арк ва ғиштларга суянган монументал марказий бир гумбазли бино ҳисобланади. Туркистон (Қозоғистон) шаҳрида Темур буйруғи билан Ҳожа Аҳмад Яссавий қабри устига қурилган мақбара масжиди деярли йўқотишларсиз ҳозиргача сақланиб қолган.[3]

Шайбонийлар даври

Шайбонийлар даврида турар-жой архитектураси массивлари ичида маҳалланинг диний жамоасига хизмат қилувчи “гузар” масжиди тури бунёд этилган. У ўзида халқ масканига хос бўлган доно соддаликни ўзида мужассам этган. Булар, қоида тариқасида, бир, икки, уч ёки тўрт томондан текис нурли шифтли ва устунли эйвонли рамка (камдан-кам ғиштли) бинолардир. Бу турнинг ажойиб намунаси Бухородаги Баланд масжидидир. Бу даврда ҳам йирик шаҳарлар (Бухоро, Қарши, Марв, Касби ва бошқалар) яқинида Жоме масжидлари қурилган ва қайта таъмирланган.[4]

Аштархонийлар даври

ХВИИИ асрнинг биринчи ярмида Ўрта Осиё қаттиқ сиёсий ва иқтисодий инқирозни бошидан кечирди. Иқтисодий таназзулнинг асосий сабабларидан бири қадимги карвон йўлларининг қуриб қолганлигидир. Кўчманчи қабилаларнинг доимий босқинлари ва ўзаро урушлар ва бошқалар зарарли таъсир кўрсатди. д. Бу даврда монументал қурилиш миқдори ва миқёси шу қадар қисқардики, ХВИИИ аср масжидларининг барча муҳим иншоотларини ҳеч қандай қийинчиликсиз санаб ўтиш мумкин. Масжидлар асосан хомашёдан қурилган, томлари нурли. Ўтган асрларда эришилган техник ютуқлар, масалан, кесишган арклар ва тўр елканлари деярли унутилган эди. Ичан-қалъанинг асосий кўндаланг кўчасида - Хиванинг ички ўрта аср ўзагида ХВИИИ аср охирида қурилган шаҳарнинг катта [[Жума масжиди(Хива)|Жума масжиди жойлашган.Ёпиқ масжид тури иссиқ ёз шароитида ёпиқ ҳовлили турар-жой биноларининг вариантларини ишлаб чиққан маҳаллий қурилиш характерига тўлиқ мос келади. Шу билан бирга, гипостйле залининг бу шакли Ўрта Осиё учун ўзига хос бўлиб, жуда қадимги типнинг хусусиятларини жонлантиради. Масжид ёғоч ўймакорлигидан ясалган музейнинг бир тури: унинг устунлари орасида, асосан, силлиқ, бошқа эски бинолардан йиғилган 25 та ўймакор бўлиб, улар 10, 12, 14 ва ХВ асрларга тегишли. Меҳраб ёнидаги деворга ўрнатилган бронза лавҳалар ва ўймакорлик ёғоч тахтаси ўйилган, ёзуви бўлган дарвозалар ХИВ асрга мансуб. Меҳрабнинг икки томонида деворга ўймакорлик ёзувлари бўлган мармар тахталар, унга энг яқин бўлган токчага эса безаклар ўрнатилган. Меҳрабнинг ўзи (сталактитлар ва тақиллатиш йўли билан деворий суратлар) безаклари кейинроқ қилинган; гуллайдиган буталар тасвирланган қисман сақланиб қолган девор расми ХВИИИ асрга тўғри келади. Кичик ҳажмдаги, аммо фазовий шаклдаги ўзига хос бинолар Хива хонлигининг бошқа шаҳарларида ҳам учрайди.Хонқодаги масжид ва мадрасаларнинг режаси гўё иккита бир-бирига ўхшамайдиган биноларнинг ярмидан иборатдек бўлган. Умуман олганда барча масжидларнинг бугунгача кўркам бўлиб сақланиб қолишига сабаб маҳаллий усталар, наққошлар, рассомларнинг ҳиссаси катта.[5]

Галарея

Манбалар

  1. ↑ Архив сайти Россия
  2. ↑ Боокс Гоогле
  3. ↑ Кадирова Т.Ф. Архитектура Советского Узбекистана. - М., 1987.
  4. ↑ Реф.уз
  5. ↑ "Масжидлар" ЎзМЕ. М-ҳарфи (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-12-11 санасида архивланган) Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил



Ҳаволалар