Markaziy meridian
| Markaziy meridian (Astronomiya) | |
|---|---|
| Turi | Astronomik va geometrik tushuncha |
| Qo'llanilish obyekti | Sayyoralar, yo'ldoshlar, Quyosh |
| Asosiy funksiyasi | Osmon jismlari sirtidagi obyektlar tranzitini va koordinatalarini aniqlash |
| Uzviy bog'liq tushunchalar | Bosh meridian, Efemerida, Differensial aylanish |
Markaziy meridian (inglizcha: Central meridian) — astronomiyada biror osmon jismining (sayyora, tabiiy yo'ldosh yoki Quyosh) Yerdan ko'rinib turgan diskini o'rtasidan kesib o'tuvchi va uning shimoliy hamda janubiy qutblarini tutashtiruvchi xayoliy chiziq. Bu chiziq osmon jismining ko'rinadigan qismini aniq ikkita teng (sharqiy va g'arbiy) yarimsharga ajratib turadi [1].
Hisoblash va qo'llanilishi
Markaziy meridian tushunchasi osmon jismlari sirtidagi turli detallar (masalan, kraterlar, dog'lar, vulqonlar) qachon eng yaxshi ko'rinishda bo'lishini (tranzitini) aniqlash uchun ishlatiladi. Koinot jismi o'z o'qi atrofida aylanar ekan, uning yuzasidagi obyektlar doimiy ravishda sharqdan g'arbga qarab siljiydi. Yuzadagi biror obyekt markaziy meridianni kesib o'tgan paytda, u Yerdagi kuzatuvchi uchun eng qulay holatda (diskning qoq markazida) turgan bo'ladi.
Bu astronomlarga sirt obyektlarining harakat tezligini va sayyoraning aylanish davrini o'lchash uchun juda qulaydir.
Bosh meridian bilan farqi
Markaziy meridianni ko'pincha bosh meridian (Prime meridian) bilan adashtirishadi, lekin ular ikki xil tushunchadir:
- Bosh meridian — koinot jismining sirtiga mahkamlangan va u bilan birga aylanadigan, uzunlik hisobi boshlanadigan mutlaq 0 graduslik chiziq (masalan, Yerdagi Grinvich meridiani).
- Markaziy meridian — faqat kuzatuvchi (Yer) nuqtai nazaridan belgilanadi va u osmon jismi aylanayotganda doimiy ravishda uning ko'rinadigan diski markazida turaveradi. Osmon jismi aylangani sari, uning yuzasidagi turli xil uzunliklar (meridianlar) markaziy meridian orqali o'tib boraveradi. Qaysi vaqtda qaysi uzunlik markaziy meridian orqali o'tishini efemeridalar (maxsus astronomik jadvallar) yordamida hisoblab topish mumkin.
Gaz gigantlarida markaziy meridian
Yupiter yoki Saturn kabi qattiq sirtga ega bo'lmagan, faqat gazdan iborat ulkan sayyoralarda markaziy meridianni aniqlash murakkabroq. Sababi ular differensial aylanish xususiyatiga ega, ya'ni ularning ekvatori qutblariga nisbatan tezroq aylanadi.
Buni hisobga olgan holda astronomlar, masalan, Yupiter uchun markaziy meridianning turli tizimlarini ishlab chiqishgan:
- I tizim (System I): Yupiterning tez aylanadigan ekvatorial zonasi uchun qo'llaniladi.
- II tizim (System II): Sekinroq aylanadigan yuqori kengliklari (qutbga yaqin zonalari) uchun ishlatiladi.
- III tizim (System III): Sayyoraning magnit maydoni aylanish tezligiga asoslangan chuqur, yashirin ichki aylanishini o'lchash uchun ishlatiladi.
Shuningdek qarang
Manbalar
- ↑ The Astronomical Almanac (en). U.S. Government Printing Office, 2020.