Kontent qismiga oʻtish

Manna qirolligi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Manna qirolligi
Location of Manna qirolligi
Poytaxt Izirtu
Din
Politeizm
Tarixiy era Antik davr
 Keyingi davlat
Yangi Ossuriya imperiyasi
Hozirda hududida quyidagilar mavjud Eron

Manna qirolligi (/məˈniːə/, baʼzan Mannea tarzida yoziladi; akkad tili: Mannay, Bibliyaviy ivrit: Minni (מנּי)) shimoli-gʻarbiy Eronda, asosan Urmiya koʻlining janubi va janubi-sharqida, miloddan avvalgi birinchi ming yillikning boshlarida, taxminan miloddan avvalgi X asrdan miloddan avvalgi VII asrlargacha gullab-yashnagan qadimiy qirollik edi. U Yangi Ossuriya imperiyasining shimoli-sharqiy chegarasi boʻylab, Urartu va Zikirta, Musasir kabi kichik bufer-davlatlar majmuasi kabi yirik qoʻshnilar oʻrtasida joylashgan holda, muhim mintaqaviy kuch darajasiga koʻtarilgan. Mannaning poytaxti zamonaviy Saqqez yaqinidagi Izirtu boʻlgan, deb hisoblaniladi.

Manna Ossuriya va Urartu imperiyalari oʻrtasidagi oʻzgaruvchan ittifoqlarda muhim rol oʻynagan, baʼzan ittifoqchi, baʼzan esa dushman sifatida harakat qilgan. Arxeologik va yozma manbalar mustahkamlangan shaharlar, viloyat hokimlari va xirojga asoslangan iqtisodiyotga ega murakkab jamiyat mavjudligidan dalolat beradi. Uning aniq etno-lingvistik mansubligi hanuz noaniq boʻlib qolayotgan boʻlsa-da, ossur manbalarida mannayliklar nomaʼlum til soʻzlashuvchilari sifatida tilga olinadi. Baʼzi tadqiqotchilar uni Hurro-Urartu til oilasiga bogʻlaydilar[1], boshqalar esa Hasanlu tepedan olingan soʻnggi genetik dalillarga tayangan holda, uni arman tili bilan yoki alohida, hind-eroniy boʻlmagan til bilan bogʻlashni taklif qiladilar[2].

Qirollik oxir-oqibat kengayib borayotgan ossuriy va midiy taʼsiri ostida tanazzulga uchraydi va miloddan avvalgi VII asrning oxiriga kelib u Midiya qirolligi tarkibiga qoʻshib olindi. Manna baʼzan klassik va bibliya manbalarida „Minni“ nomi ostida tilga olinadi.

Nomining etimologiyasi

Manna nomi va uning dastlab qayd etilgan hukmdori Udaki haqida ilk bor Shalmaneser III (miloddan avvalgi 828-yil) hukmronligining 30-yiliga oid bitikda soʻz yuritilgan[3]. Ossuriylar odatda Mannaga „manniylar yeri“[4] yoki Manash[5] deb atagan boʻlsalar[6], urartuliklar uni Manna yeri deb ataganlar[7].

Salmanasar III ning hukmronligining 16-yilidagi (miloddan avvalgi 843-yil) yurishi tasvirlanar ekan, podshoh Munna yurtiga yetib borganligi, u yerda ichki hududdagi Zamuani egallagani xabar qilinadi. Biroq yilnomada Manna davlatiga qarshi yurish yoki undan olinadigan soliq haqida hech narsa deyilmaydi. Ehtimol, ossuriylar Mannani zabt eta olmagan yoki faqat Manna chegaralarigacha borgan, soʻng yoʻnalishni oʻzgartirib, qoʻshni Allarabiyaga yurish qilgan boʻlishlari mumkin.

Injilda (Eremiyo 51:27) Manna „Minni“ deb ataladi va Ararat hamda Ashkenaz bilan birga yangi Bobilliklarning kelajakdagi yoʻq qiluvchilaridan biri sifatida tilga olinadi. The Jewish Encyclopedia (1906) Minnini Armanistonda joylashgani haqida aytadi:

Peshiṭta va Targum Onkelosga koʻra, Injildagi (Eremiyo 51:27) “Minni” Armaniston, aniqrogʻi, shu mamlakatning bir qismi — chunki Ararat ham (Ishayo 37:38; 2 Podshohlar 19:37) Armanistonning bir qismi sifatida tilga olinadi[8][9].

U, shuningdek, qadimiy Armanistonning Manavasean (Minyas) kabi viloyatlaridan biriga ham taalluqli boʻlishi mumkin[10][11]. Ararat va Ashkenaz bilan birga bu, ehtimol, ossuriy yozuvlarida uchraydigan va Mannaga toʻgʻri keladigan oʻsha Minni hududidir[12]. „Armaniston“ nomi ayrim olimlar tomonidan „ḪAR Minni“ („Minni togʻlari“) soʻz birikmasidan kelib chiqqan, degan faraz ham ilgari surilgan.

Joylashuvi

Ularning qirolligi Urmiya koʻlining sharqi va janubida joylashgan edi[13]. 1956-yilda boshlangan qazish ishlari natijasida Ziviy va uning shoxobchalari, bir paytlar ehtimoliy mannayliklar manzili deb hisoblangan qoʻrgʻonlashgan Hasanlu shahri ochib berildi. Bukan shahriga yaqin joylashgan Gʻarbiy Ozarbayjon viloyatidagi Qalʼaychi yodgorligi ayni shu yerda topilgan, hamda ushbu toponim qayd etilgan stelaga asoslanib mannaylarga bogʻlangan[14].

Skifiya skiflari va ossuriyaliklar tomonidan bir necha bor magʻlubiyatga uchragach, Manna xalqining qoldiqlari Matiyenlar tomonidan yutib yuborildi va bu hudud Matiyena nomi bilan mashhur boʻldi[15][16]. Keyin u miloddan avvalgi 609-yilda midiyaliklar tomonidan oʻz hududlariga qoʻshib olingan.

Til va etnik tarkib

Assuriya va Urartu matnlarida qayd etilgan joy nomlari va shaxslarning ismlarini oʻrganishga koʻra, mannaylar, ayniqsa hukmron tabaqa na semit va na hind-yevropa oilalariga mansub boʻlgan, izolyatsiyalashgan tilda soʻzlashgan boʻlishi mumkin. Uni Urartu tiliga qarindosh boʻlgan, degan taxminlar ham mavjud[1]. Biroq, Hasanlu tepasidan topilgan shaxslar ustida oʻtkazilgan soʻnggi genetik tadqiqotlar mintaqada ehtimoliy hind-yevropa komponenti mavjud boʻlganini, bu esa tili arman tiliga qarindosh boʻlgan soʻzlovchilar bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligini taxmin qilishga sabab bo'ldi[2].

„Encyclopædia Iranica“ga koʻra:[17]

Mannaylar ozgina kassitlar aralashmasiga ega bo‘lgan xurritlar guruhidan edi. Mannada etnolingvistik birlik bo‘lishi dargumon. Eron platosining boshqa xalqlari singari, mannaylar ham tobora kuchayib borayotgan Eron (ya’ni hind-yevropa) tarkibiga aralashib ketgan. Byomerning bir qator antroponim va toponimlar tahlili modifikatsiya va to‘ldirishga muhtoj. Melikishvili (1949, b. 60) Eronning Manna hududida joylashganligini uning chekkasi hududlari bilan bog'lashga harakat qilib, har ikkala Dayukku (qiyos. Shmitt, 1973) va Bagdatti Manna periferiyasida faoliyat yuritgan deb aytadi, ammo bu noaniq ma'lumot, chunki ikkita ilk Manna hukmdorlarining ismlari, ya’ni Udakiy va Azo, qadimgi eroniy atamalar orqali ham tushuntirilishi mumkin.

Robert H. Dyson, Jr.ning fikriga koʻra:[18]

Shimoliy Mesopotamiyadagi urartuliklar va xurritlarga til jihatidan yaqin, o'zlari haqida kam ma’lum bo‘lgan mannaylar Urmiya koʻlining janubi-sharqiy qirg‘og‘ida va Urmiya tog‘li hududiga yashashgan.

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 Frye, Richard N. „Iranian Identity in Ancient Times.“ Iranian Studies, vol. 26, no. 1/2, 1993, pp. 143–146.
  2. ↑ 2,0 2,1 Lazaridis, Iosif; et al. (26 August 2022). „A genetic probe into the ancient and medieval history of Southern Europe and West Asia.“ Science. 377 (6609): 940–951. Bibcode:2022Sci…377..940L. doi:10.1126/science.abq0755. PMC 10019558. PMID 36007020.
  3. ↑ Hassanzadeh and Mollasalehi. „New Evidence for Mannean Art: An Assessment of Three Glazed Tiles from Qalaichi (Izirtu).“ Elam and Persia. Eisenbrauns. 2011. p. 408.
  4. ↑ William Bayne Fisher, Ilya Gershevitch, Ehsan Yar-Shater, Peter Avery — The Cambridge history of Iran, Tom 2, page 74
  5. ↑ ARAB, I, 637, 739
  6. ↑ ARAB, I, 637, 739
  7. ↑ UKN № 28
  8. ↑ Jewish Encyclopedia, Leopold Zunz, Moritz Steinschneider, Solomon Schechter, Wilhelm Bacher, J.L. Rapoport, David Zvi Hoffman, Heinrich Graetz, etc; Funk and Wagnalls, 1906;http://www.jewishencyclopedia.com/articles/1787-Armenia
  9. ↑ The Biblical Geography off Central Asia: With a General Introduction to the Study of Sacred Geography, including the Antediluvian Period, Volume 2, Ernst Friedrich Carl Rosenmüller, 2011, Nabu Press, ISBN 978-1245629010
  10. ↑ Missionary Researches in Armenia: Including a Journey Through Asia Minor, and Into Georgia and Persia, with a Visit to the Nestorian and Chaldean Christians of Oormiah and Sarmas, Smith, Eli; Conder, Josiah and Dwight, Harrison Gray Otis, ISBN 9781147547535
  11. ↑ Cyclopaedia of Biblical, theological, and ecclesiastical literature Volume 1, John McClintock, James Strong; (orig. 1923, 2010), Nabu Press, ISBN 978-1177267625
  12. ↑ International Standard Bible Encyclopedia s.v. Minni
  13. ↑ Encyclopædia Britannica. "Mahābād". Mahābād. http://www.britannica.com/eb/article-9050086. "There are a number of unexcavated tells, or mounds, on the plain of Mahābād in this part of the Azerbaijan region. The region was the centre of the Mannaeans, who flourished in the early 1st millennium BC." <!--->
  14. ↑ M. A. Lemaire, L’inscription araméenne de Bukân et son intérêt historique, in Comptes rendus des séances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, Année, vol.142,1998: 293-300; E. Yaghmaei, Discovery of a three thousand years old temple at Bukan, Keyhan Newspaper, Thursday, 11 March 1985, 9 (in Persian).
  15. ↑ The Cambridge history of Iran, Volume 2 by William Bayne Fisher, Ilya Gershevitch, Ehsan Yar-Shater, Peter Avery, pages 256-257
  16. ↑ Archaeology at the north-east Anatolian frontier, I.: an historical geography and a field survey of the Bayburt Province by A. G. Sagona, Claudia Sagona, pages 41-48,
  17. ↑ "Encyclopedia Iranica, „Mannea“, by R. Zadok"
  18. ↑ Dyson, Robert (1964). "Ninth Century Men in Western Iran". Archaeology 17 (1): 3–11. https://www.jstor.org/stable/41667396. Qaraldi: 2024-05-01. Manna qirolligi]]

Havolalar

"https://ziyosfera.uz/index.php?title=Manna_qirolligi&oldid=595966" dan olindi