Manbashunoslik tadqiqotining yoʻnalishlari

Manbashunoslik tadqiqotining yoʻnalishlari

Manbashunoslikning ikki yoʻnalishi shakllangan boʻlib, ular nazariy manbashunoslik va amaliy manbashunoslik deb nomlanadi. Nazariy manbashunoslik yoʻnalishi amaliy manbashunoslik tajribasini umumlashtiradi, yozma manbalarni vujudga kelishi va ularning real tarixiy sharoitni oʻzida aks ettirish qonuniyatlari, manbalarni izlab topish, turkumlash, tavsifga olish, tartibga solish asoslarini ishlab chiqadi va ularni ilmiy muomalaga kiritishning, amaliy oʻrganishning eng maqsadga muvofiq asosiy usul va yoʻllarini aniqlaydi va amaliyotga tavsiya etadi. Amaliy manbashunoslik yoʻnalishi bevosita yozma manbalarni nazariy manbashunoslik tavsiyasiga binoan oʻrganish, izlab topish, tavsif etish va oʻzi topgan, mavzu uchun yangi va kerakli maʼlumotlarni ilmiy muomalaga olib kirishni nazarda tutadi. Amaliy manbashunoslikda tadqiqotchi oʻzi uchun tanlab olgan biror mavzuga oid manbalarni tanlab olgandan keyin ularning har birini tashqi yoki moddiy-texnik belgilari va ichki mazmuniga koʻra guruhlarga ajratib ilmiy tahlil etishi lozim. Manbalarni tashqi belgilari yoki moddiy-texnik maʼlumotlari deganda qoʻlyozma kitob yoxud hujjat bitilgan qogʻozning oʻlchami, qogʻozi, varaqlar soni, muqovasi, matn oʻlchami, xati, siyohi, xattoti, asar nomi, muallifi, kitobat tarixi, joyi kabi maʼlumotlar nazarda tutiladi. Bu maʼlumotlar asar yozilish sabablari, uning yozilgan joyi va oʻsha vaqtdagi texnik taraqqiyot va ijtimoiy-sisiy muhitni oʻrganishda muhim ahamiyatga ega. Bu maʼlumotlarni aniqlamay turib, asarda bayon etilgan voqealar haqida, umuman asar haqida toʻgʻri va toʻla tasavvurga ega boʻlish, uning xususida fikr bildirish mumkin emas. Qoʻlyozma kitoblarning muallifi, asar nomi, yozilgan vaqti va joyini aniqlash qiyin. Chunki qadimgi qoʻlyozmalarda bugungi kundagi kitoblardagi kabi muqovaning oʻzidayoq asar nomi, muallif nomi, kitob boshlanishi va oxiridagi kabi zaruriy maʼlumotlar keltirilmagan. Baʼzi hollarda asar oxiri-xotimada uning koʻchirilgan vaqti va joyi hamda kotibning nomi qayd etiladi, xalos. Maʼlumotlar keltirilmagan taqdirda, asarning matni, yozilish va kitobati tarixi, qogʻozi, xati hamda tili va til uslubiga qarab tahminan aniqlanadi. Bunday maʼlumotlarni aniqlash tadqiqotchidan katta hayotiy tajriba va yuksak malakani talab qiladi va bu ancha qiyin va mas’uliyatli ishdir. Bunday masalalarni mashhur kitob bilimdoni Ibodulla Odilov, Abduqodir Murodov, Abdulla Nosirov kabi yuksak malakali mutaxassislargina bir necha yozma manbalarni solishtirish, qiyoslash asosida hal qilishi mumkin.