Малаялам
| Малаялам | |
|---|---|
|
| |
| Мамлакатлар | Ҳиндистон |
| Тил оиласи | Дравид тиллари |
| Тил кодлари | |
Малаялам, малаяли тили — дравид тиллари оиласининг жанубий гуруҳига мансуб, Ҳиндистоннинг жанубий ва жанубий ғарбида тарқалган тил. Керала штатининг расмий тили, 40 млнга яқин киши сўзлашади. Лаҳжалари ҳудудий жиҳатдан жанубий, марказий, ғарбий гурухларга ажратилади, шунингдек, ижтимоий-этник жиҳатдан ҳам лаҳжалар (браҳманлар, мусулмонлар, айрим қабилалар) ўзаро фарқланади. Фонологик ва морфологик жиҳатдан бир қатор ўзига хосликларга эга эмас олд ва орқа қатор унлиларининг баъзан намоён бўлувчи сингармонизма, қадимий дравид тилларидаги айрим танглай ва бурун ундошларининг сақланиб қолганлиги, феълларнинг замон шакллари ясалишига кўра, кучли ва кучсиз турларга бўлиниши ва бошқа адабий тил луғат таркибида ва сўз ясалишида санскрит тилининг кучли таъсири сезилади. Малаялам ёзуви ИХ—Х асрлардан маълум унинг ҳарф-бўғинли алифбоси қадимий ҳинд ёзуви — браҳмипан келиб чиққан.[1]
Этимология
Малаялам тили тоғ маъносини билдирувчи <<мала>> ва жой маъносини билдирувчи <<аалам>> сўзларининг бирикмасидан иборат.
Тарих
Малаялам тилидаги биринчи ёзув ёдгорликлари - қоятош ёзувлари ва металл плиталардаги ёзувлар ИХ асрнинг охирига тўғри келади. Кейинги тўрт аср давомида, асосан, Ваттжутта ёзувида ёзилган бундай эпиграфик матнлар тил ҳақидаги ягона маълумот манбаи бўлиб қолмоқда.
Малаялам адабиёти дастлабки асарларининг санаси кўп жиҳатдан ноаниқ. Улардан биринчиси Чираманнинг "Рамачаринам" (Рама ҳаёти) асари бўлиб, у ХИВ аср бошидан эски эмас. Ушбу шеърнинг тили, шунингдек, Патта жанри билан боғлиқ бўлган бошқа бир қатор (сўзма-сўз "ше'р", "қўшиқ") нафақат Тамил тили билан қариндошлик хусусиятларини сақлаб қолади, балки сунъий тамилизация хусусиятларини ҳам ўз ичига олади.
Тахминан бир вақтнинг ўзида пайдо бўлган Маниправалам (мани - "ёқут", "қимматбаҳо тош" ва праваалам - "маржон" дан) тилнинг санскритлашувининг юқори даражаси ва санскрит тилига кўра санскрит тилидан олинган сўзларнинг ўзгариши билан ажралиб турад парадигмалар.
Адабий малаялам тили ривожланиб борар экан, у ҳаддан ташқари тамилизмдан ҳам, маниправаламнинг экстремалликларидан ҳам аста-секин халос бўлади ХВИИ асрга келиб, классик малаялам Эзҳуттаччан лақабли Тунжатта Раманужан ва ўша даврнинг бошқа таниқли шоирлари ижодида энг юқори гуллашга эришади.
Ўрта асрларнинг охирларида босқичма-босқич бошланган замонавий адабий тилнинг шаклланишида фолклор жанрлари - халқ қўшиқлари ва балладалари, шунингдек, оддий халқ орасида машҳур бўлган чампу ва аттаката драмалари муҳим рол ўйнади, уларда шеърий матнлар мавжуд, насрийлар билан алмашинади. ХИХ-ХХ асрларда насрнинг жадал ривожланиши адабиётда миллий тилнинг ўрнатилишини якунлади.
Малаялам тилида 199 та кундалик, 157 та ҳафталик, 619 та ойлик нашрлар (1998 йил ҳолатига кўра)[3], жумладан, ўн жилдлик Жаҳон адабиёти энсиклопедияси мавжуд.
Бу тил Ҳиндистондаги турли насроний конфессиялар ва жамоалар томонидан литургик тил сифатида ишлатилади.
Ёзуви
Малаялам бўғинли алифбоси қўлланади, у умумий ҳинд Браҳми ёзувидан келиб чиққан ва ХИИ аср атрофида ривожланган. Ҳозир 56 та ҳарфдан фойдаланилади, шундан 20 таси узун ва қисқа унлилар учун; қолганлари ундошлар учун.
Лингвистик хусусият
Фонологик тизимнинг характерли хусусиятлари: олд ва орқа унлиларнинг вақти-вақти билан намоён бўладиган сингармонизми; прото-Дравидиан алвеоляр тўхташ т ва палатал бурун ñ (икки марта ва бошланғич ҳолатда) ушлаб туриш; сибилантлар гуруҳининг ривожланиши (дентал с, алвеоляр ś, ретрофлех ṣ).
Грамматика
Малаялам тилининг грамматик тузилиши Жанубий Дравид тилларига хосдир. Гендер категориясининг грамма тузилиши (бирликда - эркак, аёл ва нейтер; кўпликда - эписен ва нейтрал); уч тур-вақтинчалик режалар (ҳозирги, ўтмиш ва келажак замон); феъллар вақтинчалик ўзакларнинг шаклланиш турига кўра "кучли" ва "заиф" га бўлинади - кейинчалик парадигматик синфларга бўлинади; шахс ва рақам бўйича мос келмайдиган номинал предикатнинг келишуви йўқолган ва ҳоказо. Феълнинг финитив (шахсий) шакллари жинс, сон, шахс кўрсаткичларидан маҳрум; чеклилик кўрсаткичи - [ŭ] - нол алломорф билан ифодаланган ҳолларда, уларнинг шакллари келаси кесим ва герунд шакллари билан мос келади. Феълнинг флексиясида аналитик шакллар устунлик қилади.
Луғатнинг генетик ва ҳудудий хусусиятлари
Малаялам тили тузилиши жиҳатидан тамил тилига яқин – кўплаб тадқиқотчилар уни Тамил тилининг диалекти деб билишади. Гендер тоифаси отлар, олмошлар ва сонлар учун таснифланади, сифатлар ва феълнинг баъзи чексиз шакллари (бўлишсиз отлар) учун яраштирувчидир.
Диалектлар ҳақида маълумот
Ҳудудий диалектларнинг тўртта гуруҳи мавжуд: жанубий (жанубий, марказий ва шимолий Траванкор лаҳжалари, ғарбий Вембанад диалекти); марказий (Кочинский лаҳжаси); шимолий (жанубий, марказий ва шимолий Малабар диалектлари, жануби-шарқий ва шимоли-ғарбий Палгҳат диалектлари, Ваянадиан ва шимолий лаҳжалар); Лаккадив (Лакшадвип ороллари лаҳжаси). Шунингдек, бир қатор ижтимоий, яъни каста, диний-жамоа ва қабила диалектлари мавжуд: Наярлар ва Намбудирийларнинг брахмин лаҳжалари; мусулмон жамоаларининг шевалари (Маппилла, Насроний); ҳинд яҳудийларининг диалекти (яҳудий-малаялам); айрим қабилаларнинг шевалари (тия, эзҳава, пулая, пания ва бошқалар).
Ёзувдан намуна
മനുഷ്യരെല്ലാവരും തു്ല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചവരാണ്. അന്യോന്യം ഭ്രാത്രുഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ് മനുഷ്യന്നു വിവേകബുദ്ധിയും മനസ്സാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്. Таржимаси: Барча инсонлар эркин, қадр-қиммати ва ҳуқуқлари бўйича тенг бўлиб туғиладилар. Улар ақл ва виждонга эга бўлиб, бир-бирларига биродарлик руҳида ҳаракат қилишлари керак.
Манбалар
{{Андронов М.С. Малаялам тили. - М .: Наука, нашриёт уйи. фирмаси "Вост. ёқилган." РАН, 1993. - 200, [2] б. - (Осиё ва Африка халқларининг тиллари)}}Андоза:Гуров Н. В. Малаялам (малаял тили) // Лингвистик энциклопедик луғат / Ч. эд. В. Н. Ярцева. - М .: Совет Энциклопедияси, 1990. - С. 280-281. - 688 б. - 150 000 нусха. — ИСБН 5-85270-031-2..