Malayalam: Versiyalar orasidagi farq
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | Oʻzbek imlo, tinish belgilari, ichki havolalar va turkumlar tuzatildi | ||
== Etimologiya == | == Etimologiya == | ||
Malayalam tili | Malayalam tili togʻ maʼnosini bildiruvchi <<mala>> va joy maʼnosini bildiruvchi <<aalam>> soʻzlarining birikmasidan iborat. | ||
== Tarix == | == Tarix == | ||
Malayalam tilidagi birinchi yozuv yodgorliklari - qoyatosh yozuvlari va metall plitalardagi yozuvlar IX asrning oxiriga | Malayalam tilidagi birinchi yozuv yodgorliklari - qoyatosh yozuvlari va metall plitalardagi yozuvlar IX asrning oxiriga toʻgʻri keladi. Keyingi toʻrt asr davomida, asosan, Vattjutta yozuvida yozilgan bunday epigrafik matnlar til haqidagi yagona maʼlumot manbai boʻlib qolmoqda. | ||
Malayalam adabiyoti dastlabki asarlarining sanasi | Malayalam adabiyoti dastlabki asarlarining sanasi koʻp jihatdan noaniq. Ulardan birinchisi Chiramanning "Ramacharinam" (Rama hayoti) asari boʻlib, u XIV asr boshidan eski emas. Ushbu sheʼrning tili, shuningdek, Patta janri bilan bogʻliq boʻlgan boshqa bir qator (soʻzma-soʻz "she'r", "qoʻshiq") nafaqat [[Tamil tili]] bilan qarindoshlik xususiyatlarini saqlab qoladi, balki sunʼiy tamilizatsiya xususiyatlarini ham oʻz ichiga oladi. | ||
Taxminan bir vaqtning | Taxminan bir vaqtning oʻzida paydo boʻlgan Manipravalam (mani - "yoqut", "qimmatbaho tosh" va pravaalam - "marjon" dan) tilning sanskritlashuvining yuqori darajasi va sanskrit tiliga koʻra sanskrit tilidan olingan soʻzlarning oʻzgarishi bilan ajralib turad paradigmalar. | ||
Adabiy malayalam tili rivojlanib borar ekan, u haddan tashqari tamilizmdan ham, manipravalamning ekstremalliklaridan ham asta-sekin xalos | Adabiy malayalam tili rivojlanib borar ekan, u haddan tashqari tamilizmdan ham, manipravalamning ekstremalliklaridan ham asta-sekin xalos boʻladi XVII asrga kelib, klassik malayalam Ezhuttachchan laqabli Tunjatta Ramanujan va oʻsha davrning boshqa taniqli shoirlari ijodida eng yuqori gullashga erishadi. | ||
Oʻrta asrlarning oxirlarida bosqichma-bosqich boshlangan zamonaviy adabiy tilning shakllanishida folklor janrlari - xalq qoʻshiqlari va balladalari, shuningdek, oddiy xalq orasida mashhur boʻlgan champu va attakata dramalari muhim rol oʻynadi, ularda sheʼriy matnlar mavjud, nasriylar bilan almashinadi. XIX-XX asrlarda nasrning jadal rivojlanishi adabiyotda milliy tilning oʻrnatilishini yakunladi. | |||
Malayalam tilida 199 ta kundalik, 157 ta haftalik, 619 ta oylik nashrlar (1998 yil holatiga koʻra)[3], jumladan, oʻn jildlik Jahon adabiyoti ensiklopediyasi mavjud. | Malayalam tilida 199 ta kundalik, 157 ta haftalik, 619 ta oylik nashrlar (1998 yil holatiga koʻra)[3], jumladan, oʻn jildlik Jahon adabiyoti ensiklopediyasi mavjud. | ||
== Lingvistik xususiyat == | == Lingvistik xususiyat == | ||
Fonologik tizimning xarakterli xususiyatlari: | Fonologik tizimning xarakterli xususiyatlari: | ||
old va orqa unlilarning vaqti-vaqti bilan namoyon | old va orqa unlilarning vaqti-vaqti bilan namoyon boʻladigan singarmonizmi; | ||
proto-Dravidian alveolyar | proto-Dravidian alveolyar toʻxtash t va palatal burun ñ (ikki marta va boshlangʻich holatda) ushlab turish; | ||
sibilantlar guruhining rivojlanishi (dental s, alveolyar ś, retroflex ṣ). | sibilantlar guruhining rivojlanishi (dental s, alveolyar ś, retroflex ṣ). | ||
'''Grammatika''' | '''Grammatika''' | ||
Malayalam tilining grammatik tuzilishi Janubiy Dravid tillariga xosdir. | Malayalam tilining grammatik tuzilishi Janubiy Dravid tillariga xosdir. | ||
Gender kategoriyasining gramma tuzilishi (birlikda - erkak, ayol va neyter; | Gender kategoriyasining gramma tuzilishi (birlikda - erkak, ayol va neyter; koʻplikda - episen va neytral); | ||
uch tur-vaqtinchalik rejalar (hozirgi, | uch tur-vaqtinchalik rejalar (hozirgi, oʻtmish va kelajak zamon); | ||
feʼllar vaqtinchalik oʻzaklarning shakllanish turiga koʻra "kuchli" va "zaif" ga boʻlinadi - keyinchalik paradigmatik sinflarga boʻlinadi; | |||
shaxs va raqam | shaxs va raqam boʻyicha mos kelmaydigan nominal predikatning kelishuvi yoʻqolgan va hokazo. | ||
Feʼlning finitiv (shaxsiy) shakllari jins, son, shaxs koʻrsatkichlaridan mahrum; cheklilik koʻrsatkichi - [ŭ] - nol allomorf bilan ifodalangan hollarda, ularning shakllari kelasi kesim va gerund shakllari bilan mos keladi. | |||
Feʼlning fleksiyasida analitik shakllar ustunlik qiladi. | |||
''' | '''Lugʻatning genetik va hududiy xususiyatlari''' | ||
Malayalam tili tuzilishi jihatidan tamil tiliga yaqin – koʻplab tadqiqotchilar uni Tamil tilining dialekti deb bilishadi. | Malayalam tili tuzilishi jihatidan tamil tiliga yaqin – koʻplab tadqiqotchilar uni Tamil tilining dialekti deb bilishadi. | ||
Gender toifasi otlar, olmoshlar va sonlar uchun tasniflanadi, sifatlar va | Gender toifasi otlar, olmoshlar va sonlar uchun tasniflanadi, sifatlar va feʼlning baʼzi cheksiz shakllari (boʻlishsiz otlar) uchun yarashtiruvchidir. | ||
== Dialektlar haqida | == Dialektlar haqida maʼlumot == | ||
Hududiy dialektlarning | Hududiy dialektlarning toʻrtta guruhi mavjud: | ||
janubiy (janubiy, markaziy va shimoliy Travankor lahjalari, | janubiy (janubiy, markaziy va shimoliy Travankor lahjalari, gʻarbiy Vembanad dialekti); | ||
markaziy (Kochinskiy lahjasi); | markaziy (Kochinskiy lahjasi); | ||
shimoliy (janubiy, markaziy va shimoliy Malabar dialektlari, janubi-sharqiy va shimoli- | shimoliy (janubiy, markaziy va shimoliy Malabar dialektlari, janubi-sharqiy va shimoli-gʻarbiy Palghat dialektlari, Vayanadian va shimoliy lahjalar); | ||
Lakkadiv (Lakshadvip orollari lahjasi). | Lakkadiv (Lakshadvip orollari lahjasi). | ||
Shuningdek, bir qator ijtimoiy, | Shuningdek, bir qator ijtimoiy, yaʼni kasta, diniy-jamoa va qabila dialektlari mavjud: | ||
Nayarlar va Nambudiriylarning braxmin lahjalari; | Nayarlar va Nambudiriylarning braxmin lahjalari; | ||
musulmon jamoalarining shevalari (Mappilla, Nasroniy); | musulmon jamoalarining shevalari (Mappilla, Nasroniy); | ||
മനുഷ്യരെല്ലാവരും തു്ല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചവരാണ്. അന്യോന്യം ഭ്രാത്രുഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ് മനുഷ്യന്നു വിവേകബുദ്ധിയും മനസ്സാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്. | മനുഷ്യരെല്ലാവരും തു്ല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചവരാണ്. അന്യോന്യം ഭ്രാത്രുഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ് മനുഷ്യന്നു വിവേകബുദ്ധിയും മനസ്സാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്. | ||
'''Tarjimasi:''' | '''Tarjimasi:''' | ||
Barcha insonlar erkin, qadr-qimmati va huquqlari | Barcha insonlar erkin, qadr-qimmati va huquqlari boʻyicha teng boʻlib tugʻiladilar. Ular aql va vijdonga ega boʻlib, bir-birlariga birodarlik ruhida harakat qilishlari kerak. | ||
== Manbalar == | == Manbalar == | ||
{{manbalar}} | {{manbalar}} | ||
{{Andronov M.S. Malayalam tili. - M .: Nauka, nashriyot uyi. firmasi "Vost. yoqilgan." RAN, 1993. - 200, [2] b. - (Osiyo va Afrika xalqlarining tillari)}}{{Gurov N. V. Malayalam (malayal tili) // Lingvistik entsiklopedik | {{Andronov M.S. Malayalam tili. - M .: Nauka, nashriyot uyi. firmasi "Vost. yoqilgan." RAN, 1993. - 200, [2] b. - (Osiyo va Afrika xalqlarining tillari)}}{{Gurov N. V. Malayalam (malayal tili) // Lingvistik entsiklopedik lugʻat / Ch. ed. V. N. Yartseva. - M .: Sovet Entsiklopediyasi, 1990. - S. 280-281. - 688 b. - 150 000 nusxa. — ISBN 5-85270-031-2.}}. | ||
2026-yil 20-noyabr, 18:17 dagi (joriy) koʻrinishi
| Malayalam | |
|---|---|
|
| |
| Mamlakatlar | Hindiston |
| Til oilasi | Dravid tillari |
| Til kodlari | |
Malayalam, malayali tili — dravid tillari oilasining janubiy guruhiga mansub, Hindistonning janubiy va janubiy gʻarbida tarqalgan til. Kerala shtatining rasmiy tili, 40 mlnga yaqin kishi soʻzlashadi. Lahjalari hududiy jihatdan janubiy, markaziy, gʻarbiy guruxlarga ajratiladi, shuningdek, ijtimoiy-etnik jihatdan ham lahjalar (brahmanlar, musulmonlar, ayrim qabilalar) oʻzaro farqlanadi. Fonologik va morfologik jihatdan bir qator oʻziga xosliklarga ega emas old va orqa qator unlilarining baʼzan namoyon boʻluvchi singarmonizma, qadimiy dravid tillaridagi ayrim tanglay va burun undoshlarining saqlanib qolganligi, feʼllarning zamon shakllari yasalishiga koʻra, kuchli va kuchsiz turlarga boʻlinishi va boshqa adabiy til lugʻat tarkibida va soʻz yasalishida sanskrit tilining kuchli taʼsiri seziladi. Malayalam yozuvi IX—X asrlardan maʼlum uning harf-boʻgʻinli alifbosi qadimiy hind yozuvi — brahmipan kelib chiqqan.[1]
Etimologiya
[tahrir | manbasini tahrirlash]Malayalam tili togʻ maʼnosini bildiruvchi <<mala>> va joy maʼnosini bildiruvchi <<aalam>> soʻzlarining birikmasidan iborat.
Tarix
[tahrir | manbasini tahrirlash]Malayalam tilidagi birinchi yozuv yodgorliklari - qoyatosh yozuvlari va metall plitalardagi yozuvlar IX asrning oxiriga toʻgʻri keladi. Keyingi toʻrt asr davomida, asosan, Vattjutta yozuvida yozilgan bunday epigrafik matnlar til haqidagi yagona maʼlumot manbai boʻlib qolmoqda.
Malayalam adabiyoti dastlabki asarlarining sanasi koʻp jihatdan noaniq. Ulardan birinchisi Chiramanning "Ramacharinam" (Rama hayoti) asari boʻlib, u XIV asr boshidan eski emas. Ushbu sheʼrning tili, shuningdek, Patta janri bilan bogʻliq boʻlgan boshqa bir qator (soʻzma-soʻz "she'r", "qoʻshiq") nafaqat Tamil tili bilan qarindoshlik xususiyatlarini saqlab qoladi, balki sunʼiy tamilizatsiya xususiyatlarini ham oʻz ichiga oladi.
Taxminan bir vaqtning oʻzida paydo boʻlgan Manipravalam (mani - "yoqut", "qimmatbaho tosh" va pravaalam - "marjon" dan) tilning sanskritlashuvining yuqori darajasi va sanskrit tiliga koʻra sanskrit tilidan olingan soʻzlarning oʻzgarishi bilan ajralib turad paradigmalar.
Adabiy malayalam tili rivojlanib borar ekan, u haddan tashqari tamilizmdan ham, manipravalamning ekstremalliklaridan ham asta-sekin xalos boʻladi XVII asrga kelib, klassik malayalam Ezhuttachchan laqabli Tunjatta Ramanujan va oʻsha davrning boshqa taniqli shoirlari ijodida eng yuqori gullashga erishadi.
Oʻrta asrlarning oxirlarida bosqichma-bosqich boshlangan zamonaviy adabiy tilning shakllanishida folklor janrlari - xalq qoʻshiqlari va balladalari, shuningdek, oddiy xalq orasida mashhur boʻlgan champu va attakata dramalari muhim rol oʻynadi, ularda sheʼriy matnlar mavjud, nasriylar bilan almashinadi. XIX-XX asrlarda nasrning jadal rivojlanishi adabiyotda milliy tilning oʻrnatilishini yakunladi.
Malayalam tilida 199 ta kundalik, 157 ta haftalik, 619 ta oylik nashrlar (1998 yil holatiga koʻra)[3], jumladan, oʻn jildlik Jahon adabiyoti ensiklopediyasi mavjud.
Bu til Hindistondagi turli nasroniy konfessiyalar va jamoalar tomonidan liturgik til sifatida ishlatiladi.
Yozuvi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Malayalam boʻgʻinli alifbosi qoʻllanadi, u umumiy hind Brahmi yozuvidan kelib chiqqan va XII asr atrofida rivojlangan. Hozir 56 ta harfdan foydalaniladi, shundan 20 tasi uzun va qisqa unlilar uchun; qolganlari undoshlar uchun.
Lingvistik xususiyat
[tahrir | manbasini tahrirlash]Fonologik tizimning xarakterli xususiyatlari: old va orqa unlilarning vaqti-vaqti bilan namoyon boʻladigan singarmonizmi; proto-Dravidian alveolyar toʻxtash t va palatal burun ñ (ikki marta va boshlangʻich holatda) ushlab turish; sibilantlar guruhining rivojlanishi (dental s, alveolyar ś, retroflex ṣ).
Grammatika
Malayalam tilining grammatik tuzilishi Janubiy Dravid tillariga xosdir. Gender kategoriyasining gramma tuzilishi (birlikda - erkak, ayol va neyter; koʻplikda - episen va neytral); uch tur-vaqtinchalik rejalar (hozirgi, oʻtmish va kelajak zamon); feʼllar vaqtinchalik oʻzaklarning shakllanish turiga koʻra "kuchli" va "zaif" ga boʻlinadi - keyinchalik paradigmatik sinflarga boʻlinadi; shaxs va raqam boʻyicha mos kelmaydigan nominal predikatning kelishuvi yoʻqolgan va hokazo. Feʼlning finitiv (shaxsiy) shakllari jins, son, shaxs koʻrsatkichlaridan mahrum; cheklilik koʻrsatkichi - [ŭ] - nol allomorf bilan ifodalangan hollarda, ularning shakllari kelasi kesim va gerund shakllari bilan mos keladi. Feʼlning fleksiyasida analitik shakllar ustunlik qiladi.
Lugʻatning genetik va hududiy xususiyatlari
Malayalam tili tuzilishi jihatidan tamil tiliga yaqin – koʻplab tadqiqotchilar uni Tamil tilining dialekti deb bilishadi. Gender toifasi otlar, olmoshlar va sonlar uchun tasniflanadi, sifatlar va feʼlning baʼzi cheksiz shakllari (boʻlishsiz otlar) uchun yarashtiruvchidir.
Dialektlar haqida maʼlumot
[tahrir | manbasini tahrirlash]Hududiy dialektlarning toʻrtta guruhi mavjud: janubiy (janubiy, markaziy va shimoliy Travankor lahjalari, gʻarbiy Vembanad dialekti); markaziy (Kochinskiy lahjasi); shimoliy (janubiy, markaziy va shimoliy Malabar dialektlari, janubi-sharqiy va shimoli-gʻarbiy Palghat dialektlari, Vayanadian va shimoliy lahjalar); Lakkadiv (Lakshadvip orollari lahjasi). Shuningdek, bir qator ijtimoiy, yaʼni kasta, diniy-jamoa va qabila dialektlari mavjud: Nayarlar va Nambudiriylarning braxmin lahjalari; musulmon jamoalarining shevalari (Mappilla, Nasroniy); hind yahudiylarining dialekti (yahudiy-malayalam); ayrim qabilalarning shevalari (tiya, ezhava, pulaya, paniya va boshqalar).
Yozuvdan namuna
[tahrir | manbasini tahrirlash]മനുഷ്യരെല്ലാവരും തു്ല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചവരാണ്. അന്യോന്യം ഭ്രാത്രുഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ് മനുഷ്യന്നു വിവേകബുദ്ധിയും മനസ്സാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്. Tarjimasi: Barcha insonlar erkin, qadr-qimmati va huquqlari boʻyicha teng boʻlib tugʻiladilar. Ular aql va vijdonga ega boʻlib, bir-birlariga birodarlik ruhida harakat qilishlari kerak.
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]{{Andronov M.S. Malayalam tili. - M .: Nauka, nashriyot uyi. firmasi "Vost. yoqilgan." RAN, 1993. - 200, [2] b. - (Osiyo va Afrika xalqlarining tillari)}}Andoza:Gurov N. V. Malayalam (malayal tili) // Lingvistik entsiklopedik lugʻat / Ch. ed. V. N. Yartseva. - M .: Sovet Entsiklopediyasi, 1990. - S. 280-281. - 688 b. - 150 000 nusxa. — ISBN 5-85270-031-2..