Malaqay

Malaqay (qozoqcha: Малақай) – Markaziy Osiyodagi tarixiy erkaklar bosh kiyimi, katta quloqchali konussimon moʻynali shapka. Termin odatda tadqiqotchilar tomonidan baland tepalikli qozoq uchquloq shlyapalariga nisbatan qoʻllaniladi, past tepalikli shapkalar esa qozoq olimlari tomonidan „timaq“ atamasi bilan tavsiflanadi. Odatda qishda sovuqdan himoyalanish uchun ishlatilgan, biroq L. A. Bobrovning fikricha, malaxay yozgi vaqtda ham yumshoq dubulgʻa rolini oʻynagan. Dal izohli lugʻatida „malaqay“ soʻzi umuman „katta, quloqchali“ bosh kiyim sifatida taʼriflanadi.

Odatiy malaqay toʻrtta lopastga ega: ikkita – quloqlarni yopadi, bittasi – ensa va boʻynni, yana bittasi – soyabonni hosil qiladi. Toʻppining tepa qismi bir necha, odatda toʻrtta, teri klinlardan tikilgan boʻladi, qabila farqlari mavjud (qozoq urugʻi uaq vakillari sakkiz klinli malaqay kiygan, kereylar – uch klinli, naymanlar esa olti klinli).

Saqlanib qolgan malaqay tasvirlari XVIII–XIX asrlarda rus va xitoy rassomlari (va XIX asr oxirida – fotograf­lar) tomonidan yaratilgan. Hozirgi kungacha faqat oz sonli asl nusxalari saqlanib qolgan.

Etimologiyasi

Soʻzning rus tilidagi etimologiyasi bahsli. Barcha tadqiqotchilar soʻzni moʻgʻulcha malgai – „shapka“ soʻzidan kelib chiqqan deb hisoblasalar-da, bu soʻzning rus tiliga kirib kelish yoʻllari borasida fikrlari farqlanadi. Soʻzning turkiy tillarda keng tarqalganligi ayrim olimlarni uni turkiy tillar orqali oʻzlashtirilgan deb taxmin qilishga undaydi; boshqa tadqiqotchilar esa bu soʻz Janubi-Sharqiy Sibirda manjur va moʻgʻul tillari sohiblaridan kirib kelgan, turkiy tillarga esa, aksincha, rus tili orqali oʻtgan deb hisoblaydilar.

Rossiyada

Malaqay ruslarda XVIII asr oʻrtalarida paydo boʻlgan, boshqird va qalmoqlardan oʻzlashtirilgan, XIX asr oʻrtalariga kelib esa Rossiyaning butun Yevropa qismida va Sibirda tarqalgan. Malaqay ichini qoplash uchun qoʻyteri, qunduz, tulki, boʻri, boʻriq, buzoq yoki bugʻu junidan foydalanilgan. Yuqori qismi sukno yoki velvettan tikilgan boʻlib, odatda toʻrtburchak, kamdan-kam hollarda oʻtkir ucli boʻlgan. Yuqorisi sukno bilan qoplangan va toʻrtta qopqogʻiga ega boʻlgan. Odatda malaqay yoʻlga chiqishda kiyilgan, Sibirda esa aravakashlarning xos bosh kiyimiga aylangan. Malaqay toʻrtta qopqoqdan iborat boʻlgan, oldingi (odatda past va toʻrtburchak) qismi odatda yuqoriga bukilgan boʻlgan va faqat kuchli sovuq yoki boʻronda peshonaga tushirilgan. Yon tomondagi qopqoqlar – „quloqlar“ – hozirgi uchquloqlarda boʻlgani kabi, lentachalar yoki charm tasmalarda bogʻlab qoʻyilgan, bu bogʻlamalar yuqorida yoki iyak ostida boʻlgan. Uchquloqdan farqli ravishda, malaqay orqasida keng va yelkagacha yetadigan uzun qopqogʻiga ega boʻlgan. Eski eʼtiqodlilar orasida malaqay va uchquloq kiyish taqiqlangan, chunki ular shoxni eslatgan.

Malaxaylar boshqirdlar orasida ham maʼlum boʻlgan, ayniqsa janubiy va sharqiy boshqirdlar orasida.