Maktabdagi zoʻravonlik
Maktablardagi zoʻravonlik – oʻquvchilarga nisbatan bolalar yoki oʻqituvchilar tomonidan, yoxud oʻqituvchilarga nisbatan oʻquvchilar tomonidan sodir etiladigan hissiy, jismoniy yoki jinsiy tajovuzdir.
Umumiy tavsif
Maktabda bolani ruhiy va jismoniy jihatdan kamsitishlari, undan pul yoki qimmatbaho buyumlar talab qilishlari, jinoyat va hokazoga undashlari mumkin. Bunday noqonuniy harakatlarning aybdorlari boshqa oʻquvchilar yoki oʻqituvchilarning oʻzlari boʻlishi mumkin, bundan tashqari, oʻquvchi maktab hududidagi boshqa oʻquvchilarning ota-onalari, ularning qarindoshlari va tanishlari tomonidan ham zoʻravonlikka duchor boʻlishi mumkin.
Maktabdagi zoʻravonlik sabablari
- Maktabda zerikish. Zerikkan oʻquvchi oʻquv jarayoniga jalb qilinmaydi, demak, u potensial tinchlikni buzuvchi hisoblanadi. Uni qiziqtirish, taʼlimga koʻproq maʼno berish zamonaviy taʼlimning ustuvor vazifalaridan biridir[1].
- Maktabning tanlov-musobaqa xarakteri. Koʻp jihatdan bozor iqtisodiyoti tamoyillariga, raqobatbardoshlikka amal qiladigan zamonaviy jamiyat maktab tuzilmalarida oʻz aksini topmoqda. Oʻquvchilar bu borada ota-onalar, oʻqituvchilar va jamiyat tomonidan oʻqishda aʼlo natijalar va yutuqlarga erishish boʻyicha kutilmalarga duchor boʻladilar. Boshlangʻich maktabdayoq baholar, oʻzlashtirish tabellari, yorliqlar, oʻqituvchining alohida eʼtibori va shu kabilar shaklida tanlov oʻtkaziladi. Balogʻat yoshida bunday bosim maktab tizimining tuzilmaviy zoʻravonligi sifatida qabul qilinadi. Shunday qilib, oʻquvchilar/talabalar ularning psixo-emotsional, shaxsiy va insoniy fazilatlariga qarab emas, balki sinfdagi natijalariga qarab baholanadi. Agar qoloq oʻquvchi, masalan, matematikadan fan oʻqituvchisi tomonidan omma oldida qoralansa, u sinfdoshlari tomonidan ham qobiliyatsiz va eʼtiborga loyiq emas deb topiladi. Muammo rivojlanishining ehtimoliy variantlari:
Maktabdagi zoʻravonlikka qarshi kurash
Maktabdagi zoʻravonlikka qarshi kurash bir necha yoʻnalishda olib boriladi. Bular orasida umumiy yoʻnalishlar (bagʻrikenglikni targʻib qilish, jamiyatning madaniy darajasini yuksaltirish) hamda individual yoʻnalishlar (oilalar bilan ishlash; tengdoshlariga nisbatan tajovuzkor xatti-harakatlar koʻrsatayotgan bolalarga ruhiy yordam berish) mavjud[2].
Maktabdagi zoʻravonlik oqibatlari
- Maktabdagi uzoq davom etgan tahqirlash bolaning meniga taʼsir qiladi. Oʻziga beradigan bahosi tushib ketadi, oʻzini haqoratlangan his qiladi. Bunday bola keyinchalik boshqa odamlar bilan munosabatlardan qochishga harakat qiladi. Koʻpincha tengdoshlar maktabdagi zoʻravonlik qurbonlaridan qochishadi, chunki ular yangi qurbon boʻlishdan qoʻrqishadi. Buning natijasida doʻstona munosabatlarni shakllantirish jabrlanuvchi uchun muammoga aylanishi mumkin va maktabdagi rad etish koʻpincha ijtimoiy munosabatlarning boshqa sohalariga ham oʻtadi. Bunday bola keyinchalik ham oʻzini „omadsiz“ deb hisoblashi mumkin[3].
- Jabrlanuvchi rolida boʻlish jamiyatdagi maqomining susayishi, oʻqish va xulq-atvordagi muammolarga sabab boʻladi. Bunday bolalarda asab-ruhiy buzilishlar va xulq-atvor buzilishlari rivojlanish xavfi yuqori boʻladi. Maktabdagi zoʻravonlik qurbonlari koʻpincha turli darajadagi nevrotik buzilishlardan aziyat chekishadi. Eng yomon holatda travmadan keyingi sindrom, depressiya, uyqu va ishtahaning buzilishi shakllanishi mumkin[3].
- Oʻsmirlarda maktabdagi zoʻravonlik shaxs rivojlanishida buzilishlarni keltirib chiqaradi. Uzoq muddatli stress umidsizlik va chorasizlik hissini keltirib chiqaradi, bu esa oʻz joniga qasd qilish kabi fikrlarga olib keladi[3].
Manbalar
- ↑ „Скука в школе — одна из причин школьного насилия“ (deadlink). 2005-yil 15-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2011-yil 9-mart.
- ↑ „Understanding school violence“ (en) (deadlink). сайт Центра по контролю и профилактике заболеваний США. 2012-yil 22-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 11-sentyabr.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 „Последствия школьного насилия“ (deadlink). 2009-yil 16-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2011-yil 28-fevral.