Mahmud Mirzo Qojar (xattot)
Mahmud Mirzo Qojar (forscha: محمودمیرزا قاجار; shuningdek Mahmoud deb ham yoziladi; 1799 — 1854 va 1858-yillar oraligʻida) Qojarlar sulolasining eronlik shahzodasi va Fath Ali Shohning Qojarlar Eroni (h. 1797–1834) podshohi (shoh) boʻlgan oʻn beshinchi oʻgʻli edi. U sanʼat homiysi hamda oʻz davrining yetuk xattoti, shoiri va tazkirachisi edi.
Hayoti
Mahmud Mirzo Qojar shoh Fath Ali Shoh (h. 1797–1834)ning oʻn beshinchi oʻgʻli boʻlib, uning yahudiy xotini, Maryam Xonim nomi bilan tanilgan ayoldan tugʻilgan. U Mozandaronlik boʻlib, nihoyatda goʻzal boʻlgani aytiladi. Mahmud Mirzo Maryam Xonimning toʻngʻich oʻgʻli boʻlib, uning eng iqtidorlisi deb hisoblangan. Uning balogʻatga yetib yashab qolgan boshqa tugʻishgan aka-ukalari va opa-singillari orasida Ziyo as-Saltana, Sulton Begim, Humoyun Mirzo, Ahmad-Ali Mirzo va Jahongirshoh Mirzo bor edi[1][2].
Mahmud Mirzo Mirzo Shafiy Mozandaroniy xonadonida ulgʻaydi; u Mahmud Mirzoning ustoziga, keyinchalik esa Fath Ali Shohning bosh vaziriga aylangan edi. 1813-yilda Mahmud Mirzoga Nahovand hokimligi berildi, 1825-yilda esa Luriston hokimligiga tayinlandi. Tez orada u sanʼat homiysi sifatida tanildi va koʻplab shoirlar hamda adabiyot ahli vakillarini Nahovanddagi viloyat qarorgohiga taklif qildi; ular orasida saroy tarixchisi Muhammad Taqiy „Lison ul-Mulk“ Sepahr ham bor edi. Mahmud Mirzo Nahovandda muhtasham inshootlar qurdirishni ham buyurdi; ular orasida Ru’in-dez qalʼasi, Kax-e Humoyun saroyi, oʻgʻli Siyovash Mirzo uchun madrasa hamda Bogʻ-e Shoh deb atalgan bogʻ bor edi; biroq bu inshootlardan bugungi kungacha juda ozgina qismigina saqlanib qolgan[1].
Mahmud Mirzo ilmiy asarlarni ham qoʻllab-quvvatlagan; u oʻzi ham tarixiy, adabiy va diniy mavzularda yigirmadan ortiq asar yozgan, jumladan otasi, oʻz oʻgʻillari va zamondosh erkak qojar shoirlarining sheʼrlaridan tuzilgan ikki muhim antologiya (tazkira)ni yaratgan. Bu ikki tazkira Safinat al-Mahmud va Bayan al-Mahmud nomlari bilan tanilgan[1]. Safinat al-Mahmud 1824–1825-yillarda otasining buyrugʻi bilan yakunlangan boʻlib, kitob nomini ham otasi bergan[3].
Mahmud Mirzo, shuningdek, eʼtiborli xattot va shoir boʻlgan; xabarlarga koʻra, u shohning bir qator xotinlari va ularning qizlarini sheʼr yozishga oʻrgatgan, shuningdek ularga Shekasteh va Nasx uslublarida xattotlikni ham oʻrgatgan. Mahmud Mirzo Sonboleston hamda Noql-e Majles („Majlis shirinligi“) asarlarining ham muallifi. Bu asarlar kamroq tanilgan boʻlsa-da, ularda oʻsha davrdagi qojar ayollari va ular yozgan sheʼrlar haqida muhim maʼlumotlar bor. Noql-e Majlesning muqaddimasida Mahmud Mirzo kitob opasi Ziyo as-Saltananing iltimosiga binoan yozilganini taʼkidlaydi[1].
Mahmud Mirzoning bosh xotini (galin), Muhammadxon Qojar Iravoniyning qizi, otasi Fath Ali Shoh tomonidan unga tanlab berilgan. Mahmud Mirzoning boshqa xotinlari: Ali-Murod Xon Zand (h. 1781–1785)ning qizi boʻlib, Govhar-Toj Xonim nomi bilan tanilgan ayol; Nodir Shoh (h. 1736–1747)ning qarindoshi; hamda avval marhum Mirzo Shafi Mozandaroniyga turmushga chiqqan ayol edi. Mahmud Mirzoning oʻttiz toʻrt farzandi boʻlib, ular oʻn yetti oʻgʻil va oʻn yetti qizdan iborat edi.
Fath Ali Shoh vafotidan soʻng, Mahmud Mirzo jiyanining (va Fath Ali Shohning nabirasi) Muhammad Shoh Qojar (h. 1834–1848) taxtga chiqishiga qarshi chiqdi. Natijada Mahmud Mirzo boshqa isyonchi shahzodalar bilan birga Ardabilda, keyinroq esa Tabrizda qamoqqa tashlandi. U, ehtimol, Muhammad Shoh Qojarning oʻgʻli va vorisi Nosiriddin Shoh Qojar hukmronligi davrida 1854 va 1858-yillar oraligʻida vafot etgan. Mahmud Mirzo, koʻrinishicha, oʻzining ilk hokimligi joyi boʻlgan Nahovandda dafn etilgan[1].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Brookshaw 2006a.
- ↑ Brookshaw 2006b.
- ↑ Abe 2017, s. 132 (note 16).
Havolalar
- Abe, Naofumi (2017). "The Politics of Poetics in Early Qajar Iran: Writing Royal-Commissioned Tazkeras at Fath-ʿAli Shāh's Court". Journal of Persianate Studies 10 (2): 129–157. doi:10.1163/18747167-12341311.
- Brookshaw, Dominic Parviz (2006a). "MAḤMUD MIRZĀ". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica, Online Edition. Encyclopædia Iranica Foundation. https://iranicaonline.org/articles/mahmud-mirza.
- Brookshaw, Dominic Parviz (2006b). "MARYAM KHANOM". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica, Online Edition. Encyclopædia Iranica Foundation. https://iranicaonline.org/articles/maryam-khanom.