Lyuminofor
chemistryda lyuminofor (luminophore), baʼzan qisqacha lumofor (lumophore) — chemical compoundning lyuminessent (luminescent) xossalarini belgilaydigan atom yoki functional group.[1] Lyuminoforlar organik[2] yoki anorganik boʻlishi mumkin.
Lyuminoforlar, oʻz navbatida, fluorophorelar va phosphorlarga boʻlinadi. Bu tasnif photonlar chiqarilishini taʼminlaydigan excited state tabiatiga bogʻliq. Biroq baʼzi lyuminoforlarni faqat fluoroforlar yoki faqat fosforlar qatoriga kiritib boʻlmaydi. Bunga tris(bipyridine)ruthenium(II) chloride kabi transition-metal komplekslari misol boʻladi. Ularning lyuminessensiyasi metalldan ligandga zaryad koʻchishi (metal-to-ligand charge-transfer, MLCT) bilan bogʻliq qoʻzgʻalgan holatdan kelib chiqadi. Bu holat nomigagina triplet hisoblanadi, taʼrifning qatʼiy maʼnosida esa haqiqiy triplet holat emas. Kolloid quantum dots ham shunday misollardan biridir: ularning nur chiqaruvchi holati na sof singlet, na sof triplet spinga ega.
Lyuminoforlarning aksariyati qoʻshmalashgan π-sistemalar (conjugated π systems) yoki oʻtish metallari komplekslaridan iborat. Sof anorganik lyuminoforlar ham mavjud. Ularga rare-earth metal ionlari bilan legirlangan (doped) zinc sulfide va boshqa nodir yer metallari ionlari bilan legirlangan nodir yer metallari oksisulfidlari kiradi. Nodir yer metallari ionlari bilan legirlangan yttrium oxide, marganes ionlari bilan legirlangan zinc orthosilicate va boshqalar ham shular jumlasidandir. Lyuminoforlar ishini fluoressent lampalar, televizor ekranlari, kompyuter monitorlari ekranlari, organic light-emitting diodelar va bioluminescenceda kuzatish mumkin.
Darsliklarda qabul qilingan toʻgʻri atama lumofor emas, balki lyuminofordir. Shunga qaramay, kimyoviy adabiyotlarda keyingi atama tez-tez qoʻllanib kelgan.[3]